Gerçekten aşık olmak ile bağımlı olmak arasındaki çizgiyi nerede ayırt edebiliriz? Aşk, çoğu zaman insanı güçlendiren, yeni güne umutla ve motivasyonla başlamaya sebep olan bir bağ olarak görülür. Ancak aşk ve bağımlılık arasındaki o görünmeyen ince çizgi geçildiği zaman insana kontrolü kaybettiren, onsuz yapamayacağını düşündüren bir bağımlılığa dönüşebilir. İnsanın gözünü kör eden bu bağımlılık, kişinin kendisine zarar vermekle kalmayıp karşıdaki kişinin de hayatının gidişatını önemli derecede etkileyebiliyor.
Psikolojinin Gözünden Aşk
Psikolojinin gözünden aşk, yalnızca romantik bir duygu değil; aynı zamanda biyolojik, bilişsel ve sosyal süreçlerin bir arada işlediği karmaşık bir deneyimdir.
Aşk dediğimiz duygu, beyinde dopamin, serotonin, oksitosin ve vazopressin gibi nörotransmitterlerin ve hormonların etkisiyle ortaya çıkar. Bu kimyasallar, kişide haz, bağımlılık, güven ve arzu hislerini tetikler. Örneğin, dopamin ödül ve mutluluk duygusunu artırırken; oksitosin bağlanma ve güven hissini güçlendirir.
Aşkın bilişsel boyutuna bakacak olursak, aşkın bir düşünce ve değerlendirme süreci olduğunu söyleyebiliriz. İnsan zihni, karşıdaki kişiyi idealleştirme, onunla ilgili sürekli düşünme ve ona özel bir anlam yükleme eğilimindedir. Bu yönüyle aşk, seçici bir dikkat ve güçlü bir zihinsel bağ oluşturur.
Aşkın duygusal boyutu kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Genel olarak aşk, yoğun mutluluk, heyecan, tutku, özlem ve bazen kaygı ile karakterizedir. Duygu düzenleme becerisi burada kritik bir faktördür. Aşkın getirdiği yoğun heyecan ve belirsizlik karşısında kişi duygularını nasıl yöneteceğini bilmiyorsa, kaygısı yükselir. Kaygı yükseldikçe, kişi kontrolsüz davranışlar gösterebilir. Yani aşkı hissetmek tek başına sorun değildir, fakat bu duyguları yönetememek kaygıyı artırır ve bu kaygı da ilişkide kendini farklı şekillerde gösterebilir.
Davranışsal boyutta aşık kişi, sevdiğine yakın olma, onunla zaman geçirme, onu koruma ve destekleme gibi davranışlarda bulunur. Psikoloji bu davranışların bağlılık ve çiftin ilişkiyi sürdürme motivasyonunun temelinde olduğunu söyler. Peki ya iki tarafın da sevgi dili farklı ise? Eğer partnerlerin sevgi dilleri farklıysa, bu davranışlar farklı yorumlanabilir. Örneğin; sevgisini “sözlerle” ifade etmeyi önemsiyorsa ama diğer kişi sevgisini “davranışlarla” gösteriyorsa, ilk kişi sevgiyi yeterince hissedemeyebilir. Bu durumda bir algı farklılığı oluşur. Bu uyumsuzluk, ilişkide yanlış anlamalara, hayal kırıklığına ve iletişim problemlerine yol açabilir.
Aşk sadece bireysel değil, toplumsal bir olgudur. Kültürel normlar, aile yapısı ve toplumsal değerler aşkın nasıl yaşandığını ve ifade edildiğini etkiler. Örneğin, bazı kültürlerde aşk evliliğinin temeli sayılırken, bazılarında ikinci plandadır.
Psikolojinin Gözünden Bağımlılık
Bağımlılık, insanın kontrolünü kaybedecek kadar bir maddeye ya da davranışa karşı yoğun ve tekrarlayan bir ihtiyaç hissetmesi durumudur. Bu süreçte kişi, kısa vadeli haz uğruna uzun vadeli olumsuz sonuçları göz ardı eder.
Bağımlılığın fizyolojik kısmı, beynin ödül sistemi üzerinden işler. Beynimizde “mezolimbik dopamin yolu” dediğimiz bir sistem vardır ve bağımlılık yapan madde ya da davranış bu sistemi uyarır. Bunun sonucunda dopamin salınımı artar. Dopamin, “haz ve ödül” nörotransmitteri olduğu için kişi kendini çok iyi hisseder. Beyin zamanla bu hazzı öğrenir ve tekrar talep eder, böylece kişi aynı davranışı veya maddeyi sürekli arar, tıpkı “öğrenilmiş bir alışkanlık” gibi. Kişi madde veya davranıştan, bizim konumuza göre partnerden uzak kaldığında dopamin seviyesi düşer. Bu da kişide huzursuzluk, kaygı, öfke, boşluk hissi gibi fizyolojik ve duygusal belirtilere yol açar.
Aşk ve Bağımlılık Arasındaki Psikolojik Benzerlikler
Aşk ve bağımlılık arasında düşündüğümüzden çok daha fazla benzerlik vardır çünkü her ikisi de beyin, duygu ve davranış düzeyinde ortak mekanizmalara sahiptir.
Obsesif yönelim yani takıntılı düşünce, aşk ve bağımlılık arasındaki en belirgin benzerliklerden biridir. Aşık kişi sürekli partnerini düşünür, zihni hep onunla meşguldür. Bağımlı kişi maddeyi ya da davranışı sürekli düşünür, aklı ondan kopmaz.
Beynin ödül merkezinin sürekli tetiklenmesi her iki durumda da gözlemlenir. Partnerle geçirilen zaman dopamin salgısını artırır, bu da kişiye haz verir. Madde/davranış da aynı sistemi tetikler ve yoğun haz yaşatır.
Uyarıcı yani madde veya partner yokluğunda oluşan rahatsızlık ve boşluk hissi listemizin üçüncü sırasındadır. Partnerden uzak kalınca kaygı, huzursuzluk, özlem ve hatta uykusuzluk görülebilir. Sonuçta kişi partneriyle mesafe olarak yakın olduğunda daha huzurlu ve rahattır. Bunlar bağımlılık için de geçerlidir. Madde/davranış kesildiğinde kaygı, huzursuzluk, çarpıntı gibi yoksunluk belirtileri olur. Bu da aşk ve bağımlılık arasındaki ortak noktalardan biridir.
Kontrol kaybı, yoğun duygusal dalgalanmalar, bağlılık ve vazgeçememe listemizin devamında yer alıyor. Dışarıdan bakıldığında aşk ve bağımlılık çok farklı şeyler gibi görünüyor belki de. Birine sorsanız “Aşk çok güzel bir duygu, bağımlılık bir hastalık. İkisi çok farklı şeyler.” diyebilir. Her ne kadar çok farklı iki şey gibi gözükseler bile insana bir noktada kendini kaybettiren, kaybettiği zaman hayatının dengesini bozan şeylerdir aşk ve bağımlılık.
Ve sonucunda aynı semptomlara sahiplerdir; bu semptomlar sadece farklı şekillerde görülür. Ama çok da farklı değillerdir aslında.
Aşkın Bağımlılığa Dönüştüğü Anlar
İlişkide bağımsızlığın kaybolması, kişileri birbirine bağımlı yapar. Sağlıklı bir ilişkide partnerler birbirine bağımlıdır fakat yine de bireyselliklerini korurlar. Ancak bağımlılık oluştuğunda kişi kendi kimliğini, hobilerini, arkadaşlarını bırakır ve hayatın merkezi partneri olur.
Bu noktada belki şöyle diyeceksiniz: “İnsanın partnerinin hayatının merkezi olması kötü bir şey değil.” Kişinin partnerinin hayatının merkezinde olması, gözünün ona olan bağımlılığından başka bir şey görmemesi, hayatının gidişatını partnerine göre devam ettirmesi ve kişinin kendi bireysel kimliğini kaybetmesi, aşk anlamında merkeze koymak değil; bağımlılık anlamında hayatın merkezine koymasıdır. Kişi ilişkide bireyselliğini koruyamadığı sürece benliğini kaybetme tehlikesi altında kalır.
Sağlıklı bir ilişkide güven vardır ve kıskançlık yönetilebilir bir düzeydedir. Fakat bağımlı bir ilişkide kişi sürekli kontrol eder ve partnerini kaybetme korkusuyla kısıtlar. Yönetilebilir düzeydeki kıskançlık sağlıklı bir ilişkiye heyecan da katabilir; fakat bu kıskançlık partneri kanıt olmadan suçlama ve özgürlüğünü kısıtlama noktasına geldiği zaman ilişki bağımlı bir ilişki olur.
Her ilişkide iniş ve çıkışlar olur. Sağlıklı bir ilişkide bu dengelidir. Fakat bağımlı bir ilişkide partnerin ilgisi olduğunda aşırı mutluluk, ilgisi azaldığında yoğun mutsuzluk yaşanır. Yani duygular uçlarda seyreder.
Sonuç
Aşk, insanın hem biyolojik hem duygusal hem de sosyal yönlerini derinden etkileyen güçlü bir duygu ve deneyimdir. Bu deneyim, kişinin duygularını yönetme biçimine bağlı olarak sağlıklı bir bağlanmaya da, bağımlılık benzeri bir kısır döngüye de dönüşebilir.
Aşk ile bağımlılık arasındaki çizgi ince bir çizgidir. Biri kişiye güven, aidiyet ve gelişim sunarken, diğeri kontrol kaybı ve işlevsellikte bozulma getirebilir. Bu nedenle aşkı anlamak ve yaşamak, yalnızca duyguların yoğunluğuna teslim olmak değil, aynı zamanda bu duyguları sağlıklı bir şekilde yönetebilmekle mümkündür.
