Duvarlar kimi zaman engel gibi düşünülür, oysa asıl işlevleri içeride olanı korumaktır. Kapılar ise kapatmak için değil; içeri girmeden önce fark etmeyi ve izin almayı hatırlatan eşiklerdir. Tüm bunlarla beraber bir evde duvarlar ve kapıların olması yadırganmaz, aksine yapının olmazsa olmazıdır. Uyum, bütünlüğü sağlar.
Dünyanın her yerinde uyum, ahenkli olmayı beraberinde getirmektedir. Lakin, her aşırının zarar vermesiyle birlikte aşırı uyum da artık bir erdem olmaktan çıkmaktadır. İkili ilişkilerde anlayışlı olmak, sorun çıkarmamak ve bu aşırı uyumlanma davranışı; ilişkiyi sürdüren beceriler olarak sunulmaktadır. Oysa klinik açıdan “aşırı uyum” korunmasızlığın ve/veya kendilik yabancılaşmasının işareti olabilmektedir. Çünkü sınırların olmadığı yerde ilişki yapısı olsa da kendilik giderek silikleşmektedir.
Sınırlar Neye İşaret Eder?
“Sınırlar ve sınır koymak” çoğunlukla yanlış anlaşılan kavramlardır. Sertlik, bencillik veya mesafe kavramları ile bütünleştirilerek asıl anlamından uzaklaştırılmaktadır. Ancak sanılanın aksine psikolojik sınırlar, başkalarını dışarıda bırakmak için değil; kişinin kendi iç dünyasını koruyabilmesi için oluşturulur. İlişkiler söz konusu olduğunda ise sınırlar, ilişkiden kaçmak veya kopmak değil, ilişki içerisinde nasıl ve ne kadar var olunacağını öğreten bir çerçeve sunmaktadır.
Bu yazıda sınır çizememenin ardında yatan psikolojik nedenler ve yapılabilecek geliştirici yöntemler incelenecektir.
Sınırlar Neye İşaret Eder?
Yukarıda bahsedildiği gibi sınırlar mesafe koymak veya başkalarını dışarıda bırakacak bir set çekmek anlamına gelmemektedir. Aksine bu kavram, kişinin özüyle yani kendisiyle kurduğu ilişkinin dış dünyaya yansıma biçimidir. İnsanın nerede başladığını ve nerede bittiğini; nelere tahammül edebildiği ve nelerin fazla geldiğini belirlemeyi ve bunu göstermeyi sağlayan içsel işaretlerdir. Bu nedenledir ki sınırların yokluğu, ilişkilerde daha fazla yakınlık değil çoğunlukla daha fazla belirsizlik oluşturmaktadır. Kişi kendisini koruyamadığında ilişki de sağlıklı bir zeminde ilerleyemez.
Bazı İnsanlar Neden Sınır Kuramaz?
Madem sınırlar bu kadar hayati, öyleyse neden bazı insanlar bunu inşa etmekte zorlanır? Bu sorunun cevabını bugünün ilişkilerinden ziyade dünün, yani erken yaşam deneyimlerinde aramak gerekmektedir. Çünkü sınır koymak yalnızca bir davranış kalıbı değil; güven, bağlanma ve kabul kavramları ile de yakından ilişkilidir.
Bazı insanlar “sınır koymak” kavramını; terk edilme riski, reddedilme ihtimali veya sevilmeme tehdidi olarak görmektedir. Hal böyle olduğunda sınırlar hayati ve insani bir ihtiyaç olmaktan çıkıp tehlike çanlarını çalmaya başlamaktadır. Aşağıda sınır oluşturmak konusunda zorlanmaların altında yatan bazı sebepler verilmiştir:
1. Kaygılı Bağlanma
Bu bağlanma stilinde kişi, ilişkisel yakınlığı sürdürme hakkında yüksek bir hassasiyet taşımaktadır. Karşı tarafın duygusal olarak geri çekilme ihtimali, aradaki yakınlığın kaybı ve terk edilmek üzerine sürekli tetikte durmaktadır. Bu nedenle sınır koymak ilişkinin sürekliliğini tehdit eden bir davranış olarak görülmektedir. Oluşturamadığı sınırlar dolayısıyla kişi kendi ihtiyaçlarını arka plana atma eğilimi göstererek iç sinyalleri bastırmaktadır. Sınırların belirsiz olması ve yukarıda bahsedilen kaygılardan ötürü devamlı karşı tarafa göre şekillenmek, bu kişilerde zamanla kendine yabancılaşmayı ortaya çıkarmaktadır.
2. Koşullu Kabul
Çocukluk dönemlerinde kabul görmenin belirli koşullara bağlı olması ve bu ortamlarda büyümek durumunda kalan kişiler için bir ilişkiyi sürdürebilmek uyum sağlamakla gerçekleşmektedir. Uyumlanmanın dozunun aşırılaşması ile kişilerin duygularını, itirazlarını veya ihtiyaçlarını dile getirmeleri zorlaşmaktadır. Zaten çocukken bunları yapmanın doğru olmadığını öğrenen birey, eleştirilme, görmezden gelinme gibi durumları yaşamamak adına sınır koymamayı tercih etmektedir. Yani koşullu kabulde sınır, kendiliği koruyan bir yapı değil; sevgiyi riske atan bir faktör gibi görülür.
3. Öğrenilmiş Çaresizlik
Yine çocukluk dönemlerinde, ihtiyaçların tekrar tekrar ifade edilmesine rağmen karşılanmaması durumunda bireylerde öğrenilmiş çaresizlik oluşmaktadır. Bu deneyime sahip olan kişiler zamanla, sınır oluşturmanın veya ihtiyaçlarını ifade etmenin bir anlamı olmadığı inancına sahip olmaktadır. Bakıldığında buradaki durum yukarıdaki iki sebepten farklıdır; sınır koyamamaktan çok sınır koymanın işlevselliği sorgulanmaktadır. Yani kişiler bir bakıma ihtiyacın karşılık bulmadığı yerde, artık ihtiyaç duymaktan vazgeçmektedir.
4. Sevilmeme Korkusu
Bazı kişilerin zihninde sınır koymak; zor, sevimsiz veya problemli kişilerin yaptığı bir davranış kalıbı olarak canlanmaktadır. Bu risk faktörü sebebiyle kişiler bazı durumlarda verdikleri tepki ve kararlar sebebiyle huzursuzluk ve/veya acı yaşasalar da sevilmenin sürekliliği için aşırı uyum ve anlayışı kabul görmektedirler. Sınır konulmadığında seviliyor hissetmek mümkündür, lakin sevilen kişinin kendisi değil; uyum sağlayan halidir.
Korumaya Çalışırken Kaybetmek
Yukarıda detaylıca açıklandığı gibi sınır koymaktan kaçınan kişilerin en temel motivasyonu ilişkiyi korumaktır. Bu nedenle sınır ihlalleri çoğu zaman fark edilse bile çatışma ertelenmekte ve duyulan rahatsızlık tolere edilmektedir. Bu strateji, kısa vadede bakıldığında işe yarıyor gibi görünür, ilişki yüzeysel olarak devam etmektedir.
Lakin ifade edilmeyen, bastırılan tepkiler dışarı atılmadığından içeride birikmektedir. Zamanla bu birikim ilişkide açık bir çatışmaya dönüşmese de isteksizlik, yorgunluk ve duygusal geri çekilme ile ortaya çıkmaktadır. Kişiler halen ilişkide kalmakta ancak temas giderek zayıflamaktadır.
Tam bu noktada paradoks sahneye çıkar. Terk edilmemek adına sınırlarını oluşturmayan kişi ilişkisinde yalnız kalmaya başlamıştır. Korkulan, sanılanın aksine sınır koyulmadığında gerçekleşmiştir.
Klinik gözlemler, sınırların oluşmadığı ilişkilerin uzun vadede ya ani kopuşlarla ya da yüzeysel bir hâl alarak sürdüğünü göstermektedir. Çünkü ilişki kavramı, taraflardan birinin kendilik bütünlüğünü feda edip bozması üzerine kurulduğunda inşa çatlaklarla yapılmaya başlanır. Buradan yola çıkarak diyebiliriz ki sınırlar ilişkileri zayıflatan değil, aksine dayanıklılık kazandıran etkenlerdir.
Geç Kalmış Sınırlar
Çoğunlukla kişilik özelliği gibi görünen sınırlar aslında öğrenilmiş ve geliştirilebilir becerilerdir. Erken dönemlerde yani çocuklukta kurulmamış olması, yaşamın sonuna kadar kurulamayacağı anlamına gelmez. Bir farkındalıkla başlayan bu süreç, doğru adımlarla her yaşta mümkündür.
Bu süreçte kişiler öncelikle kendilerine neyin iyi geldiğini, neyin rahatsızlık verdiğini, neye ihtiyaç duyduklarını ve nerelerde zorlandıklarını analiz etmelidir. Ek olarak küçük ancak anlamlı ve tutarlı adımlarla ilerlemek önemlidir. Her zaman koca bir “hayır” demek gerekmez; bazen bir adım geri durmak, bazen “şu an buna hazır değilim” demek de sınır koymaktır. Önemli olan, ilişkilerde aşırı uyumlanan bir nesne olmak değil, varlığı hissedilen bir özne olabilmektir.
