Bilişsel Çelişki
Hiç “Bir kereden bir şey olmaz.” dediğiniz oldu mu? Ya da satın aldığınız bir ürün beklediğiniz kadar iyi çıkmasa bile verdiğiniz parayı haklı çıkarmak için onu övmeye devam ettiniz mi? Belki de size iyi gelmediğini bildiğiniz bir ilişkiyi sürdürmek için sürekli yeni gerekçeler ürettiniz. Bu, zihnimizin rahatsız edici bir çelişkiyle başa çıkma biçimidir.
İnsanlar; inançları, düşünceleri ve davranışları arasında tutarlılık kurma eğilimindedir. Ancak zaman zaman yaptıklarımız doğru olduğuna inandığımız şeylerle çelişebilir. Psikolog Leon Festinger’in 1957 yılında ortaya koyduğu Bilişsel Çelişki Kuramı (Cognitive Dissonance Theory) bu konuda bize yol göstericidir. Kurama göre birey, sahip olduğu düşünceler ile davranışları arasında bir uyumsuzluk hissettiğinde psikolojik bir rahatsızlık yaşar. Rahatsızlığını azaltmak için ise davranışını değiştirmek yerine düşüncelerini yeniden şekillendirmeyi tercih eder.
Bilişsel Çelişki Neden Ortaya Çıkar?
İnsan zihni, sahip olduğu düşünceler, inançlar ve davranışlar arasında bir uyum olmasını ister. Uyum bozulduğunda ise birey kendini rahatsız hissedebilir. Örneğin, sağlıklı beslenmenin önemini bilen bir kişinin sık sık fast food tüketmesi ya da sigaranın zararlarının farkında olmasına rağmen sigara içmeye devam etmesi, zihinde bir çelişki oluşturabilir. Bu, bireyin davranışları ile inançları arasında bir uyuşmazlık yaşadığını gösterir.
Rahatsızlık hissini azaltmak için insanlar davranışlarını değiştirmek yerine düşüncelerini yeniden yorumlamayı tercih eder. Sigara kullanan birinin “Herkes bir gün ölecek.” ya da “Stresimi azaltıyor.” gibi ifadelerle davranışını haklı çıkarmaya çalışması buna örnek olarak gösterilebilir. Beklentileri karşılamayan pahalı bir ürünü “Aslında kalitesi çok iyi.” diyerek savunmak ya da zarar gördüğü bir ilişkiyi “Zamanla düzelir.” düşüncesiyle sürdürmek de bilişsel çelişkinin günlük yaşamdaki yansımaları arasında yer alır. Bu örnekler, bireyin çelişkiyi azaltmak için düşüncelerini yeniden düzenlediğini göstermektedir.
Günlük Hayatta Bilişsel Çelişki
Bilişsel çelişki, genelde farkında bile olmadan yaşadığımız bir durumdur. Örneğin, uzun zamandır gitmek istediğimiz bir restorana büyük beklentilerle gittikten sonra hayal kırıklığı yaşadığımızı düşünelim. Yemeği beğenmemiş olsak bile “Aslında o kadar da kötü değildi.” ya da “Zaten ortamı çok güzeldi.” gibi düşüncelerle yaşadığımız hayal kırıklığını hafifletmeye çalışabiliriz. Büyük bir emek verdiğimiz bir kararın yanlış olduğunu kabul etmek yerine, o kararı haklı çıkaracak nedenler aramamız da sık görülen bir durumdur.
Bunun nedeni, hata yapmış olabileceğimizi kabul etmenin zihinsel olarak rahatsız edici olmasıdır. Bu rahatsızlıkla yüzleşmek yerine, düşüncelerimizi yeniden şekillendirerek kendimizi daha iyi hissetmeye çalışırız. Farkında olmadan yaptığımız bu zihinsel düzenlemeler, günlük yaşamda verdiğimiz birçok kararın ve yaptığımız birçok seçimin sebebi olabilir.
Neden Fikrimizden Vazgeçmekte Zorlanırız?
Bir düşüncenin yanlış olabileceğini fark etmek, onu baştan yanlış kabul etmekten çok daha zordur. Çünkü düşüncelerimiz kendimizi nasıl gördüğümüzü de etkiler. Bir konuda uzun süre aynı şeyi savunduğumuzda ya da önemli bir karar verdiğimizde fikrimizi değiştirmek sadece düşüncemizi değiştirmek anlamına gelmez. Aynı zamanda yanılmış olabileceğimizi kabul etmemizi gerektirir.
Örneğin, uzun süredir savunduğumuz bir görüşün aksini gösteren bilgilerle karşılaştığımızı düşünelim. Bu bilgileri tarafsız biçimde değerlendirmek yerine, onları neden dikkate almamamız gerektiğine odaklanabiliriz. Kendi görüşümüzü destekleyen örnekleri hatırlarken karşıt örnekleri önemsiz görebiliriz. Böylece düşüncemizi sorgulamak yerine onu koruyacak gerekçeler üretiriz. Bilişsel çelişkiyi azaltmanın yollarından biri olan bu süreç bazen gerçeği anlamaktan çok mevcut düşüncemizi savunmamıza neden olabilir.
Üstelik bu durum yalnızca kişisel görüşlerimizle sınırlı değildir. Bir gruba ait olmak, bir karara emek vermek ya da çevremizden onay görmek de düşüncelerimizi değiştirmemizi zorlaştırabilir. Çünkü bir fikri savunurken yalnızca o fikri değil, onunla birlikte şekillenen benlik algımızı ve aidiyet duygumuzu da savunuruz.
Verdiğimiz Emek, Kararlarımızı Nasıl Etkiler?
Bir karar için ne kadar çok zaman, emek ya da para harcarsak ondan vazgeçmek o kadar zorlaşabilir. Uzun süre çalıştığımız bir bölümün bize uygun olmadığını fark ettiğimiz hâlde, yıllardır verdiğimiz emeği düşünerek devam etmeyi seçebiliriz. Beklentimizi karşılamayan bir ürünü kullanmaya devam edebilir ya da bizi mutsuz eden bir ilişkiyi sürdürmek için yeni nedenler bulabiliriz.
Bu noktada geçmişte yaptığımız yatırım bugünkü kararımızı etkiler. Vazgeçmek, geçmişte verdiğimiz emeğin karşılığını alamamış olabileceğimizi kabul etmek gibi hissettirebilir. Oysa bir kararın arkasında uzun süre durmuş olmak, o kararın hâlâ doğru olduğu anlamına gelmez.
Burada önemli bir ayrım var: Her ısrar bilişsel çelişkiden kaynaklanmaz ve her zor karardan vazgeçmek de doğru değildir. Bazen devam etmek gerçekten mantıklı olabilir. Asıl mesele, kararımızı bugünkü koşullara göre mi değerlendirdiğimiz yoksa geçmişte yaptığımız yatırımı haklı çıkarmak için mi sürdürdüğümüzdür.
Bilişsel Çelişkiyle Nasıl Başa Çıkabiliriz?
Bilişsel çelişki yaşadığımızda ilk eğilimimiz rahatsızlığı mümkün olduğunca çabuk azaltmak olabilir. Ancak kendimizi rahatlatmak için bulduğumuz her açıklama, sorunun kendisini çözmeyebilir. Düşüncelerimizi yeniden yorumlamak yerine davranışlarımızı değiştirmek, bazen de bir konuda yanılmış olabileceğimizi kabul etmek gerekir.
Bunun için kendimize birkaç soru sorabiliriz: Bu kararı bugün yeniden verecek olsaydım yine aynı seçimi yapar mıydım? Savunduğum düşünceyi destekleyen kanıtlar kadar, ona karşı çıkan kanıtları da dikkate alıyor muyum? Kararımı sürdürmek istememin nedeni gerçekten ona inanmak mı yoksa vazgeçmenin zor gelmesi mi?
Bu soruların amacı her kararımızdan şüphe etmek değildir. Aksine, düşüncelerimizi daha dikkatli değerlendirebilmek, kendimizi haklı çıkarma ihtiyacımızla gerçek ihtiyaçlarımızı birbirinden ayırabilmektir.
Haklı Olmak mı, Gerçeği Görebilmek mi?
Bilişsel Çelişki Kuramı, insanın ne sebeple zaman zaman kendi davranışlarını savunduğunu, kararlarından vazgeçmekte zorlandığını ve düşünceleriyle çelişen durumları açıklamak için yeni gerekçeler ürettiğini anlamamıza yardımcı olur. Ancak bu kuramı yalnızca insanların kendilerini kandırması üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Çelişki yaşamak, düşüncelerimizi ve davranışlarımızı da yeniden gözden geçirebileceğimiz bir fırsattır.
Günlük yaşamda hepimiz zaman zaman kendimizi haklı çıkarmaya çalışabiliriz. Önemli olan bunu hiç yapmamak değil, ne zaman yaptığımızı fark edebilmektir. Çünkü bir düşünceye sıkı sıkıya bağlanmamızın nedeni, yanlış olabileceğini kabul etmenin bize zor gelmesi olabilir.
Bir düşünceyi gerçekten doğru bulduğumuz için mi savunuyoruz, yoksa ondan vazgeçmek istemediğimiz için mi? Belki de cevap bu soruda saklıdır…
Kaynakça
- Brehm, J. W. (1956). Postdecision changes in the desirability of alternatives. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 52(3), 384–389
- Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.
- Festinger, L., & Carlsmith, J. M. (1959). Cognitive consequences of forced compliance. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 58(2), 203–210