Aldatılmanın ardından zihinde birçok soru oluşur. İnsan yalnızca yaşanan davranışı anlamaya çalışmaz; aynı zamanda geçmişte yaşanan bütün ilişkiyi yeniden değerlendirmeye başlar. “Beni gerçekten seviyor muydu?”, “Benim neyim eksikti?”, “Onu benden daha mı çok istedi?”, “İlişkimizde mutlu değilse neden benimle kalmaya devam etti?” ve belki de en çok cevap aradığımız “Ben neden yetmedim?” sorusu zihinde sıkça dolaşabilir.
Birine güvendiğimizde, onun söylediklerini ve davranışlarını çoğunlukla doğru kabul ederiz. Birlikte geçirdiğimiz zamanın, verilen sözlerin, paylaşılan anıların ve hatta gündelik davranışların ardında güvende olduğumuzu varsayarız. Ancak aldatma ortaya çıktığında bu varsayım bir anda bozulabilir. Kişi yalnızca “Bana bunu nasıl yapabildi?” diye sormaz; aynı zamanda geçmişe dönerek “Peki o zaman yaşadığımız bütün bunlar gerçek miydi?” sorusunu sormaya başlayabilir.
Bu nedenle aldatılmanın ardından yaşanan kafa karışıklığı yalnızca geleceğe ilişkin bir güvensizlikten kaynaklanmaz. Kişi, geçmişte güvendiği bilgileri yeniden değerlendirmeye çalışır. Daha önce anlamlı görünen bir mesaj, bir telefon konuşması, eve geç gelinen bir akşam, söylenen bir “seni seviyorum” ya da birlikte geçirilen sıradan bir gün farklı bir anlam oluşturabilir. Daha önce üzerinde düşünülmeyen ayrıntılar geriye dönük olarak incelenir ve kişi, hangi noktada gerçeği bildiğini, hangi noktada kandırıldığını ve neyi fark edemediğini anlamaya çalışır.
Tam da bu noktada kişi çoğu zaman dikkatini partnerinden kendisine çevirir.
- -Ben nasıl fark etmedim?
- -Neden daha önce anlamadım?
- -Bende bir sorun mu vardı?
- -Daha dikkatli olsaydım bunu engelleyebilir miydim?
Bu soruların ortak özelliği, yaşanan olayın kontrolünü yeniden kişinin kendisine vermesidir. Çünkü insan zihni belirsizlikten hoşlanmaz. Bir davranışın neden gerçekleştiğini anlamlandıramadığında, geçmişi yeniden düzenleyerek olay üzerinde bir açıklama ve kontrol duygusu oluşturmaya çalışabilir. Bu nedenle aldatılan kişi, karşısındaki insanın seçimlerini anlamaya çalışırken genellikle kendisini de sorgulamaya başlar.
Özellikle “Bende ne eksikti?” sorusu burada ortaya çıkar. Kişi kendisini partnerinin yeni yöneldiği insanla karşılaştırabilir. Görünüşünü, kişiliğini, cinselliğini, ilgisini, iletişim biçimini ve ilişkideki davranışlarını sorgulayabilir. “Onun benden neyi farklıydı?”, “Bende olmayan ne vardı?”, “Benim yapamadığım neyi o yaptı?” gibi sorular zihinde dönüp durabilir.
Bazen kişi yalnızca kendisini değil, karşısındaki kişiyi de anlamaya çalışır. “Onu benden daha mı güzel buldu?”, “Onunla neden farklı hissetti?”, “Benden alamadığı neyi onda buldu?” soruları, yaşanan olayın nedenini bulmaya yönelik bir çabanın parçası haline gelebilir.
Ancak bu soruların altında çoğu zaman daha temel bir ihtiyaç vardır: anlam arayışı.
Çünkü bir insanın güvendiği kişi tarafından aldatılması, yalnızca ilişkinin geleceğine ilişkin değil, kişinin kendi algısına ilişkin de bir belirsizlik yaratabilir. Kişi yalnızca ilişkinin neden bu noktaya geldiğini değil, kendi yaşantısına ne kadar güvenebileceğini de sorgulamaya başlayabilir.
Bazen ise kişi geçmişteki davranışlarını yeniden incelemeye başlar. Söylediği bir söz, yaptığı bir tartışma, yeterince ilgi göstermediğini düşündüğü bir dönem veya partnerinin kendisinden uzaklaştığını fark ettiği bir an tekrar tekrar zihninde canlanabilir. “O gün farklı davransaydım sonuç değişir miydi?”, “Daha ilgili bir partner olsaydım bunu yaşamaz mıydım?”, “İlişkim için daha fazla çaba gösterseydim onu kaybetmez miydim?” soruları, kişinin yaşanan olayın sorumluluğunu kendi davranışlarında aramasına neden olabilir.
Burada önemli olan nokta, ilişkide kişinin kendi payını değerlendirmesi ile partnerinin davranışından kendisini sorumlu tutmasının aynı şey olmadığıdır. Her ilişkinin sorunları, eksikleri ve karşılıklı sorumlulukları olabilir. Kişi kendi davranışlarına dönüp bakabilir, ilişkide yaptığı hataları fark edebilir. Ancak bir ilişkinin içerisinde yaşanan sorunlar, diğer partnerin aldatma davranışını otomatik olarak açıklamaz ya da haklı çıkarmaz.
Çünkü aynı ilişkisel sorunla karşılaşan iki insan, birbirinden tamamen farklı seçimlerde bulunabilir. Bir kişi ilişkide yaşadığı memnuniyetsizliği partneriyle konuşmayı, ilişkiyi onarmayı veya ilişkiyi sonlandırmayı tercih edebilirken; başka biri bunu gizli bir ilişkiye yönelerek çözmeye çalışabilir. Dolayısıyla bir ilişkinin sorunlu olması ile aldatma davranışının ortaya çıkması arasında doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurmak mümkün değildir.
Peki İnsan Neden Aldatır?
Aldatma davranışını yalnızca “Beni sevmiyor.” şeklinde açıklamak, insan davranışının karmaşıklığını göz ardı eder. Aldatma; ilişki doyumu, bağlılık, bireysel ihtiyaçlar, yenilik arayışı, cinsel ve duygusal arzular, kişinin ilişki içerisindeki sınırları ve bu sınırlar karşısında yaptığı seçimler gibi birçok faktörün bir araya gelmesiyle ortaya çıkabilir.
Bazı insanlar ilişkilerinde gerçekten mutsuz oldukları dönemlerde ilişki dışına yönelebilir. Duygusal uzaklık, iletişim problemleri, cinsel yaşamdan duyulan memnuniyetsizlik veya karşılanmadığını düşündüğü ihtiyaçlar kişinin başka bir insana yakınlaşmasını kolaylaştırabilir. Ancak burada önemli bir ayrım vardır:
Bir ilişkide mutsuz olmak ile aldatmak aynı şey değildir.
Bir insan ilişkisinde kendisini mutsuz hissedebilir ve bunu partneriyle konuşmayı, ilişkiyi düzeltmek için çaba göstermeyi veya ilişkiyi sonlandırmayı tercih edebilir. Başka biri ise aynı sorun karşısında ilişki dışına yönelmeyi seçebilir. Bu nedenle ilişki içerisinde yaşanan sorunlar aldatma davranışının bağlamını açıklayabilir; fakat davranışın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Üstelik aldatma yalnızca sorunlu ilişkilerde ortaya çıkan bir davranış da değildir. Bazen kişi ilişkisini değerli bulduğu ve partnerine karşı duyguları devam ettiği halde başka bir insana karşı çekim hissedebilir. Bu noktada insanın arzu ve bağlılık sistemlerinin tamamen aynı şey olmadığını anlamak önemlidir.
Bir İnsan Neden Başka Birini İster?
İlişki içerisinde olmak, kişinin başka insanları çekici bulma ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaz. Başka bir insana yönelik çekim, merak veya heyecan hissedilebilir. Buradaki kritik ayrım ise çekim hissetmek ile bu çekime göre davranmak arasındadır.
Yeni bir insanın yarattığı heyecanın altında biyolojik süreçlerin de rolü olabilir. Beynin ödül ve motivasyon sistemleri, özellikle yeni ve belirsiz deneyimlere yönelmemizde etkilidir. Bu süreçte önemli bir nörotransmitter olan dopamin, halk arasında sıklıkla “mutluluk hormonu” olarak adlandırılsa da aslında yalnızca mutlulukla ilgili değildir. Dopamin; ödül beklentisi, motivasyon ve kişinin bir şeye yönelme isteğiyle yakından ilişkilidir.
Bu nedenle yeni bir insanın ilgisi, henüz keşfedilmemiş olması veya ilişkinin nereye gideceğinin bilinmemesi bazı kişilerde güçlü bir heyecan yaratabilir. Burada kişinin yaşadığı yoğunluk beynin ödül sistemini daha fazla harekete geçiren unsur olabilir.
Asıl önemli nokta da burada ortaya çıkar: Bir insan başka birine çekim hissedebilir, fakat bu çekim karşısında sınır koymayı, partneriyle konuşmayı veya ilişkisini sonlandırmayı da seçebilir. Dolayısıyla “Başka birini istedi.” cümlesi aldatmayı açıklamak için tek başına yeterli değildir. Asıl soru, kişinin bu isteği neden ve nasıl davranışa dönüştürdüğüdür.
Çekim Başka, Seçim Başka…
İnsanların başka insanlara karşı çekim hissetmesi, tek başına ilişkilerine ihanet ettikleri anlamına gelmez. Çünkü duygu ve davranış aynı şey değildir.
Bir insanın başka birini çekici bulması her zaman bilinçli bir seçim olmayabilir. Ancak bu çekimle ne yapacağı konusunda seçimleri vardır. İlişkinin sınırlarını korumak, mesafe koymak veya bu duyguyu partneriyle dürüstçe konuşmak mümkünken, gizli bir ilişkiye yönelmek farklı bir davranış biçimidir.
Bu nedenle sadakati yalnızca “başka hiç kimseyi istememek” olarak tanımlamak yerine, başka ihtimaller karşısında mevcut ilişkiye nasıl davranmayı seçtiğimiz üzerinden düşünmek daha anlamlı olabilir.
Belki de aldatmanın psikolojisini anlamanın en önemli noktalarından biri budur:
Bir duygunun ortaya çıkması ile o duygunun davranışa dönüştürülmesi arasında bir seçim alanı vardır.
“Daha Dikkatli Olsaydım Engelleyebilir Miydim?”
Sorusunun cevabı da her zaman sanıldığı kadar basit değildir.
Bir ilişkide bazı şeyleri daha erken fark etmiş olmak, bazı davranışları farklı yapmak veya partnerle daha açık iletişim kurmak ilişkinin gidişatını değiştirebilir. Ancak başka bir insanın aldatma kararını tamamen kontrol etmek mümkün değildir. Bir insanın sadakat göstermesi, partnerinin kusursuz olmasına bağlı olmamalıdır.
Aldatılmanın ardından kişinin kendisine sorması gereken soru yalnızca “Ben neyi yanlış yaptım?” olmamalıdır. Bunun yanında “Karşımdaki insan yaşadığı sorunları benimle nasıl paylaştı?”, “İlişkimizde sınırlarımızı nasıl belirlemiştik?”, “Bana karşı dürüst olmayı seçti mi?” gibi soruların da sorulması gerekir.
Çünkü kişi bütün dikkatini kendi eksikliklerine yönelttiğinde, karşısındaki insanın seçimlerini görünmez hale getirebilir. Oysa bir ilişkinin içerisinde iki insan vardır ve yaşananların sorumluluğu da tek bir kişinin omuzlarına yüklenemez.
Aldatılmanın Ardından Ne Olur?
Aldatılmanın etkisi, ilişkinin sona ermesiyle birlikte her zaman ortadan kalkmaz. İhanet, kişinin güven duygusunu, öz saygısını ve gelecekteki ilişkilerine yönelik beklentilerini etkileyebilir. Yaşanan olayın zihinde tekrar tekrar canlandırılması, kişinin “Bir daha aynı şeyi yaşar mıyım?” gibi sorular üzerinde yoğunlaşmasına neden olabilir.
Bu deneyim yeni ilişkilere de taşınabilir. Aldatılan kişi, yeni partnerinin davranışlarını geçmişte yaşadığı deneyimin ışığında değerlendirmeye başlayabilir. Telefonuna geç cevap vermesi, çevrimiçi olması, planındaki küçük bir değişiklik veya daha önce önemsenmeyecek bir davranış bile şüphe yaratabilir. Böylece kişi yalnızca partnerine değil, kendi sezgilerine de güvenmekte zorlanabilir.
Bu süreçte yoğun kaygı, öfke, üzüntü, kendini suçlama ve tekrarlayan düşünceler görülebilir. Ancak bu tepkilerin kişinin yaşadığı deneyime verdiği anlamla birlikte değerlendirilmesi gerekir; herkes aldatılmaya aynı şekilde tepki vermez.
Yeni bir ilişki kurarken amaç, geçmişte yaşananları tamamen unutmak veya bir daha hiç tekrarlanmayacağına inanmak değildir. Daha çok, geçmişteki bir kişinin davranışını gelecekteki bütün insanların davranışlarının kanıtı haline getirmemeyi öğrenebilmektir.
Güven de bu nedenle bir anda geri dönmez. Yeni bir ilişkide tutarlı davranışlar, açık iletişim, karşılıklı sınırlar ve zaman içerisinde oluşan güven duygusu önem taşır.
Sorun Siz Değildiniz
Biyoloji arzuyu etkileyebilir; davranışı belirlemez.
Hormon ya da biyolojik mekanizma bir insanı aldatmaya zorlamaz.
Belki de mesele sizin yeterli olup olmamanız değil; karşınızdaki insanın kendi arzularını, ihtiyaçlarını ve sınırlarını nasıl yönettiğidir.
İlişkinizde sizin de hatalarınız olabilir. Daha iyi iletişim kurabileceğiniz, farklı davranabileceğiniz veya ilişkiniz içerisinde gözden geçirmeniz gereken noktalar bulunabilir. Fakat bunların hiçbiri partnerinizin aldatma davranışının tam anlamıyla açıklaması değildir.
Çünkü bir insanın sizi aldatmış olması, sizin daha az güzel, daha az değerli, daha az sevilebilir veya daha az yeterli olduğunuzu göstermez.
Çünkü bazen sorun, bizim eksikliğimiz değildir.
Bazen sorun, karşımızdaki insanın sahip olduğu şeylerle ne yaptığıdır.
Ve aldatmanın psikolojisini anlamak, ihaneti haklı çıkarmak için değil; yaşananların sorumluluğunu doğru yere koyabilmek, kendimizi başkasının seçimi üzerinden değerlendirmemek ve güven duygumuzu yeniden kurabilmek için gereklidir.
Belki de iyileşmenin ilk adımı, başkasının seçimini kendi değerinize verilmiş bir cevap olarak görmekten vazgeçmektir. Çünkü birinin sizi nasıl sevdiği ya da size nasıl davrandığı, sizin ne kadar sevilmeye değer olduğunuzu belirlemez. Bazen iyileşmek, “Neden yetmedim?” sorusunun cevabını bulmak değil; bu soruyu artık kendinize sormamanız gerektiğini ve aslında hiçbir zaman eksik olmadığınızı fark etmektir.
Kaynakça
- Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., & Brown, L. L. (2005). Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love. The Journal of Neurophysiology, 94(1), 327–337. https://doi.org/10.1152/jn.00838.2004
- Berridge, K. C., & Robinson, T. E. (2003). Parsing reward. Trends in Neurosciences, 26(9), 507–513. https://doi.org/10.1016/S0166-2236(03)00233-9
- Blow, A. J., & Hartnett, K. (2005). Infidelity in committed relationships II: A substantive review. Journal of Marital and Family Therapy, 31(2), 217–233. https://doi.org/10.1111/j.1752-0606.2005.tb01556.x
- Fincham, F. D., & May, R. W. (2017). Infidelity in romantic relationships. Current Opinion in Psychology, 13, 70–74. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.03.008
- Fisher, H. E., Aron, A., & Brown, L. L. (2006). Romantic love: A mammalian brain system for mate choice. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 361(1476), 2173–2186. https://doi.org/10.1098/rstb.2006.1938
- Rachman, S. (2010). Betrayal: A psychological analysis. Behaviour Research and Therapy, 48(4), 304–311. https://doi.org/10.1016/j.brat.2009.12.002
- Salamone, J. D., Correa, M., Farrar, A., & Mingote, S. M. (2007). Effort-related functions of nucleus accumbens dopamine and associated forebrain circuits. Psychopharmacology, 191, 461–482. https://doi.org/10.1007/s00213-006-0668-9 van Anders, S. M. (2012). Testosterone and sexual desire in healthy women and men. Archives of Sexual Behavior, 41(6), 1471–1484. https://doi.org/10.1007/s10508-012-9946-2
