İlişkilerde iletişim, çoğu zaman sorunların çözümü için temel bir gereklilik olarak görülür. Çiftlere anlaşmazlıklarını konuşmaları, duygularını ifade etmeleri ve birbirlerini dinlemeleri önerilir. Ancak bazı ilişkilerde konuşmalar uzadıkça sorunlar çözülmek yerine derinleşir. Aynı konular tekrar tekrar gündeme gelir, taraflar kendilerini anlatmaya çalışırken birbirlerini duymakta zorlanır ve her tartışma, önceki kırgınlıkların yeniden hatırlanmasına neden olur. Bu durum önemli bir soruyu gündeme getirir: Bir ilişkide her şeyi konuşmak gerçekten yeterli midir?
İletişimin varlığı ile iletişimin işlevselliği aynı şey değildir. Bir konunun dile getirilmesi, tarafların birbirini anladığı veya ortak bir çözüme ulaştığı anlamına gelmez. İletişimin ilişkiye katkısı, yalnızca neyin konuşulduğuna değil, konuşmanın hangi duygusal koşullarda gerçekleştiğine ve tarafların birbirlerine nasıl karşılık verdiğine de bağlıdır.
Konuşmak mı, Anlaşılmak mı?
İlişkilerde tartışmaların önemli bir bölümü, görünürde belirli bir olay veya davranış üzerinden ilerler. Eve geç gelmek, ev işlerini paylaşmamak, yeterince ilgi göstermemek ya da önemli kararları tek başına almak bu konular arasında sayılabilir. Ancak bu davranışların arkasında çoğu zaman daha temel duygusal ihtiyaçlar bulunur. Bir taraf yaşanan durumu değersiz hissetmekle, diğeri ise sürekli eleştirilmekle ilişkilendirebilir.
Örneğin, “Benimle hiç ilgilenmiyorsun” diyen bir kişinin asıl ihtiyacı daha fazla zaman geçirmek, önemsendiğini hissetmek veya ilişkide öncelikli olduğunu görmektir. Bu ifadeyi duyan partner ise kendisini yetersiz ya da suçlanmış hissederek savunmaya geçebilir. Böylece konuşma, bir tarafın yakınlık arayışıyla diğer tarafın kendisini koruma çabası arasında sıkışır.
Bu noktada taraflar aynı konuşmanın içinde olsalar da aslında farklı ihtiyaçlara yanıt ararlar. Biri anlaşılmak isterken diğeri kendisini haklı çıkarmaya çalışabilir. Sonuçta konuşulan konu genişler, geçmişte yaşananlar gündeme gelir ve başlangıçtaki sorun görünmez hâle gelir.
Dolayısıyla etkili iletişim, yalnızca kişinin kendisini ifade edebilmesini değil, karşısındakinin deneyimini anlamaya da açık olmasını gerektirir. Anlaşılmak, her konuda haklı bulunmakla aynı değildir; bazen partnerin yaşadığı duyguyu kabul etmek, kendi bakış açısından vazgeçmeden de mümkün olabilir.
Aynı tartışmalar neden tekrar eder?
Çift ilişkilerinde dikkat çeken örüntülerden biri, bir tarafın sorunu konuşmak ve değişim sağlamak için ısrar etmesi, diğer tarafın ise tartışmadan uzaklaşması veya iletişimi kesmesidir. İlişki araştırmalarında talep etme–geri çekilme örüntüsü (demand–withdraw pattern) olarak ele alınan bu döngü, çatışmaların çözülmesini zorlaştırabilmektedir.
Schrodt, Witt ve Shimkowski’nin 74 araştırmayı kapsayan meta-analizi, bu iletişim örüntüsünün ilişki, iletişim ve bireysel sonuçlarla anlamlı biçimde ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte, bu ilişki tek yönlü bir neden-sonuç ilişkisi olarak değerlendirilmemelidir; memnuniyetsizlik de söz konusu iletişim biçimlerini besleyebilir. (Schrodt, P., Witt, P. L., & Shimkowski, J. R. 2014)
Bu döngü gündelik hayatta şöyle ilerleyebilir: Bir partner sorunu çözmek için konuşmayı sürdürür; diğer partner baskı altında hissederek sessizleşir. Sessizlik, ilk partner tarafından umursanmamak veya reddedilmek şeklinde yorumlanır ve konuşma daha yoğun bir ısrara dönüşür. Artan ısrar ise diğer partnerin daha fazla geri çekilmesine yol açar.
Bir süre sonra tartışmanın konusu değişse bile iletişim biçimi aynı kalır. Çift, belirli bir sorunu çözmeye çalışırken ilişkinin genelinde tekrarlanan bir çatışma döngüsünün içine girer. Bu nedenle çözüm, yalnızca konuşma sıklığını artırmakta değil, iki tarafın da bu döngüdeki rolünü fark edebilmesinde yatar.
Her konuşma neden doğru zamanda yapılmaz?
İletişimin niteliğini etkileyen unsurlardan biri de duygusal yoğunluktur. Kişi öfke, kaygı, kırgınlık veya yoğun stres yaşarken karşısındakinin sözlerini olduğundan daha tehdit edici algılayabilir. Bu sırada dinlemek, anlamaya çalışmak ve farklı bir bakış açısını değerlendirmek güçleşebilir.
Böyle anlarda konuşmayı sürdürmek, sorunu çözmekten çok savunmaları artırabilir. Taraflar birbirlerini dinlemek yerine yanıt hazırlamaya, geçmişteki hataları sıralamaya veya kendilerini korumaya odaklanabilir. Bu nedenle konuşmaya ara vermek her zaman kaçınma anlamına gelmez. Tarafların sakinleşmek için ara vermesi ve konuşmaya ne zaman döneceklerini belirlemesi, daha sağlıklı bir iletişime alan açabilir.
Buradaki temel ayrım, sorundan uzaklaşmak ile sorunu daha sağlıklı ele alabilmek için geçici olarak durmak arasındadır. Sürekli ertelenen ve hiçbir zaman yeniden ele alınmayan konular ilişkide mesafe yaratabilir. Buna karşılık, karşılıklı anlaşmayla verilen bir ara, çatışmanın yıkıcı bir hâl almasını önleyebilir.
Çözüm, konuşmanın ötesinde başlar
Bir ilişkinin sağlıklı iletişim kurabilmesi, her anlaşmazlığın mutlaka aynı fikirde buluşarak sonuçlanmasını gerektirmez. Bazı farklılıklar kişilik özelliklerinden, değerlerden veya yaşam beklentilerinden kaynaklanabilir. Önemli olan, bu farklılıkların ilişki içinde nasıl yönetildiğidir.
Konuşmaların çözüme dönüşebilmesi için öncelikle tartışmanın amacının belirlenmesi gerekir: Taraflar birbirlerini anlamaya mı çalışıyor, bir davranışın değişmesini mi bekliyor, yoksa yalnızca biriken duygularını mı ifade ediyor? Bu ayrım, konuşmanın yönünü değiştirebilir.
İkinci olarak, suçlayıcı genellemeler yerine somut davranışlar ve kişisel duygular ifade edilmelidir. “Beni hiç önemsemiyorsun” demek yerine, “Planımız haber verilmeden değiştiğinde kendimi önemsiz hissediyorum” demek, karşı tarafın savunmaya geçmeden durumu anlamasını kolaylaştırabilir. Ancak dilin yumuşaması tek başına yeterli değildir; her iki tarafın da sorumluluk alması, ihtiyaçları dikkate alması ve gerektiğinde davranışlarını değiştirmesi gerekir.
Son olarak, konuşmaların ardından gerçek bir değişim olup olmadığına bakılmalıdır. Aynı özrün tekrarlanması fakat aynı davranışın sürmesi, zamanla sözlerin etkisini azaltabilir. Güven, yalnızca verilen sözlerle değil, bu sözlerin gündelik hayattaki karşılığıyla gelişir.
Sonuç: İletişimin amacı haklı çıkmak değil, ilişkiyi anlamaktır.
Her şeyi konuşabilmek, bir ilişkide yakınlık kurmanın önemli yollarından biridir; ancak konuşmanın niteliği, zamanlaması ve ardından gelen davranışlar en az konuşmak kadar önem taşır. Sürekli tekrarlanan tartışmalar, tarafların iletişim kuramadığını değil, mevcut iletişim biçiminin ihtiyaç duyulan değişimi sağlayamadığını gösterebilir.
Çift ve ilişki danışmanlığı sürecinde bu tür döngülerin ele alınması, tarafların yalnızca ne söylediklerini değil, birbirlerinin sözlerine nasıl karşılık verdiklerini de fark etmelerine yardımcı olabilir. Amaç, her tartışmayı kazananı olan bir mücadeleye dönüştürmek yerine, ilişkinin ihtiyaçlarını birlikte anlayabilmektir.
Çünkü sağlıklı bir ilişkide önemli olan her konuyu defalarca konuşmak değil; konuşulanların iki taraf için de anlam kazanması, sorumluluğa dönüşmesi ve ilişkide hissedilebilir bir karşılık bulmasıdır.
Kaynakça
- Schrodt, P., Witt, P. L., & Shimkowski, J. R. (2014). A meta-analytical review of the demand/withdraw pattern of interaction and its associations with individual, relational, and communicative outcomes. Communication Monographs, 81(1), 28–58.
