Bir çocuğun dünyayı anlamlandırması, büyük ölçüde ilişki içerisinde gerçekleşir. Çocuk yalnızca çevresindeki nesneleri değil, kendisini de diğer insanlarla kurduğu ilişkiler aracılığıyla tanımaya başlar. Ağladığında birinin yanına gelip gelmemesi, korktuğunda sakinleştirilmesi, başarısız olduğunda aşağılanmak yerine desteklenmesi ve sevincinin paylaşılması, çocuğun zaman içerisinde kendisi ve diğerleri hakkında bazı temel beklentiler oluşturmasına katkıda bulunur.
Bu nedenle çocukluk döneminde “görülmek”, yalnızca çocuğun fiziksel olarak fark edilmesi anlamına gelmez. Görülmek; çocuğun duygusunun fark edilmesi, ihtiyacının önemsenmesi ve deneyiminin geçerli olduğunun kabul edilmesidir.
Çocuk üzgün olduğunda sürekli olarak “Bunda üzülecek ne var?” cevabını alıyorsa, zamanla üzüntüsünün gereksiz olduğuna inanabilir. Korktuğunda küçümseniyorsa korkusunu saklamayı öğrenebilir. İhtiyaçlarını ifade ettiğinde reddediliyorsa ihtiyaç sahibi olmanın yük oluşturduğuna ilişkin bir inanç geliştirebilir.
Bu deneyimler yetişkinlikte tamamen ortadan kaybolmak zorunda değildir. Bazen bir ilişkinin içerisinde tekrar ortaya çıkabilirler. Kişi karşısındaki insanın sevgisini kaybetmekten aşırı korkabilir, sürekli onay arayabilir veya kendi ihtiyaçlarını ifade etmek yerine karşı tarafın ihtiyaçlarını önceliklendirebilir.
Buradaki temel soru şudur:
Çocuklukta görülmeyen çocuk, yetişkinlikte gerçekten neyi arar?
Belki yalnızca sevgiyi değil; anlaşılmayı, önemsenmeyi, güvenliği ve “olduğu hâliyle var olabilme” deneyimini.
Görülmek ve Duygusal Gelişim
Çocuğun duygularının bakım veren tarafından fark edilmesi, duygu düzenleme gelişiminin önemli parçalarından biridir. Çocuk başlangıçta kendi yoğun duygularını tek başına düzenlemekte zorlanır. Bakım verenin sakinleştirici ve düzenleyici işlevi zaman içerisinde çocuğun kendi duygularını yönetebilmesine katkıda bulunur.
Bu süreçte bakım verenin çocuğun deneyimine verdiği tepki önem taşır. Çocuğun korkusu küçümsendiğinde çocuk yalnızca korkuyu değil, korkusuna yönelik utancı da öğrenebilir. Benzer şekilde öfke, üzüntü veya ihtiyaç ifade etme davranışı sürekli cezalandırıldığında çocuk duygularını bastırmayı bir baş etme yöntemi olarak kullanabilir.
Burada “duygusal görünmezlik” kavramı önem kazanır. Duygusal olarak görünmeyen çocuk fiziksel olarak ihmal edilmiyor olabilir. Karnı doyurulabilir, okula gönderilebilir ve temel ihtiyaçları karşılanabilir. Ancak iç dünyasıyla yeterince temas kurulmamış olabilir.
Bu ayrım önemlidir çünkü çocuk bakımın yalnızca fiziksel boyutuna değil, ilişkisel boyutuna da ihtiyaç duyar.
Bowlby ve Bağlanmanın Temelleri
John Bowlby’nin bağlanma kuramı, erken bakım veren ilişkilerinin bireyin sonraki ilişkileri açısından önemini açıklayan temel yaklaşımlardan biridir. Bowlby’ye göre çocuk, bakım verenle kurduğu tekrar eden ilişkiler sonucunda kendisi ve diğerleri hakkında zihinsel temsiller geliştirir.
Çocuk zaman içerisinde şu sorulara deneyimleri aracılığıyla yanıt bulmaya başlar:
“İhtiyaç duyduğumda biri yanımda olacak mı?”
“Ben sevilmeye değer miyim?”
“Birine güvenebilir miyim?”
“Yakınlık kurduğumda terk edilir miyim?”
Bu soruların yanıtları çocuğun yaşantılarıyla şekillenir. Dolayısıyla yetişkinlikte yaşanan her ilişki deneyiminin yalnızca mevcut koşullardan oluşmadığı düşünülebilir. Birey geçmiş ilişkilerinden oluşturduğu beklentileri yeni ilişkilerine taşıyabilir.
Örneğin geçmişte bakım vereninin ilgisini kaybetme konusunda sık sık kaygı yaşayan bir çocuk, yetişkinlikte partnerinin küçük bir mesafesini dahi terk edilme işareti olarak yorumlayabilir. Başka bir birey ise yakınlık kurmayı tehdit edici algılayarak duygusal olarak geri çekilebilir.
Ancak bu örüntüler değişmez değildir. Bağlanma araştırmaları, ilişkisel deneyimlerin ve yaşam koşullarının kişinin bağlanma davranışları üzerinde etkili olabileceğini göstermektedir.
Ainsworth ve Güvenli Üs Kavramı
Mary Ainsworth’un çalışmaları, bağlanma davranışlarının gözlemlenmesine önemli katkılar sağlamıştır. Özellikle “Yabancı Durum” çalışmaları aracılığıyla çocukların bakım verenlerinden ayrılma ve yeniden birleşme durumlarındaki davranışları incelenmiştir.
Güvenli bağlanma örüntüsünde çocuk bakım vereni bir “güvenli üs” olarak kullanabilir. Çevreyi keşfederken bakım verenin varlığı çocuğa güven sağlayabilir; stres yaşadığında ise bakım verene yönelerek rahatlama arayabilir.
Bu kavram yetişkin ilişkileri açısından da düşündürücüdür. Sağlıklı bir ilişkide kişi hem yakınlık kurabilir hem de bireyselliğini sürdürebilir. İlişki, kişinin dünyayı keşfetmesini engelleyen bir alan olmaktan ziyade güven hissini destekleyen bir kaynak hâline gelebilir.
Buna karşılık geçmişte güvenli bir ilişkinin yeterince deneyimlenmemesi, yetişkinlikte yakınlık konusunda daha fazla kaygı veya kaçınma davranışının ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.
Winnicott: Çocuğun Kendisi Olabilmesi
Donald Winnicott’un yaklaşımında çevrenin çocuğun gelişimindeki rolü oldukça önemlidir. Winnicott, “yeterince iyi anne” kavramıyla bakım verenin kusursuz olmasının gerekmediğini; çocuğun gelişimsel ihtiyaçlarına yeterli ölçüde uyum sağlayabilmesinin önemli olduğunu ifade eder.
Çocuk, kendisini sürekli olarak bakım verenin beklentilerine göre şekillendirmek zorunda kaldığında kendi spontan duygularından uzaklaşabilir.
Örneğin yalnızca uslu olduğunda sevilen, ağlamadığında kabul edilen veya sürekli başarılı olduğunda değer gören bir çocuk, zaman içerisinde “gerçek benliği” ile “başkalarının kabul ettiği benliği” arasında mesafe yaşayabilir.
Yetişkinlikte bu durum kişinin sürekli olarak karşısındakinin beklentisini anlamaya çalışması şeklinde ortaya çıkabilir.
“Benden ne bekliyor?”
“Bunu söylersem kızar mı?”
“Hayır dersem beni sevmez mi?”
Bu soruların yoğunluğu arttığında kişi kendi ihtiyacını fark etmekte zorlanabilir.
Kohut ve Görülme İhtiyacı
Heinz Kohut’un kendilik psikolojisi, kişinin sağlıklı bir kendilik duygusu geliştirmesinde ilişkisel deneyimlerin önemine dikkat çeker. Kohut’un yaklaşımında çocuğun yalnızca fiziksel bakıma değil, kendilik gelişimini destekleyen ilişkisel deneyimlere de ihtiyacı vardır.
Çocuğun başarılarının fark edilmesi, duygularının anlaşılması ve bir başkasının zihninde önemli bir yere sahip olduğunu hissetmesi, kendilik değerinin gelişimi açısından önem taşır.
Bu açıdan yetişkinlikteki yoğun onay ihtiyacı yalnızca “fazla ilgi istemek” şeklinde değerlendirilmemelidir. Bazı durumlarda kişi, erken dönemde yeterince deneyimleyemediği görülme ve değerli olma duygusunu yeniden arıyor olabilir.
Bu durum “Yetişkin, çocukluğunu tekrar yaşamaktadır” şeklinde basitleştirilmemelidir. Daha doğru ifade, erken ilişkilerde oluşan kendilik ve ilişki beklentilerinin sonraki yaşam deneyimlerini etkileyebilmesidir.
Yetişkinlikte Onay Arayışı
Çocuklukta duyguları yeterince görülmeyen bireylerin tamamında aynı davranış örüntüsünün ortaya çıkması beklenmez. Bununla birlikte bazı bireylerde yetişkinlikte yoğun onay arama görülebilir.
Kişi yaptığı bir işin doğru olup olmadığını sürekli başkasına sorabilir. Partnerinden sevgisini tekrar tekrar ifade etmesini isteyebilir. Küçük bir eleştiriyi büyük bir reddedilme olarak algılayabilir.
Burada görünürdeki davranış ile altta yatan ihtiyaç birbirinden farklı olabilir.
Görünürde kişi “çok fazla ilgi” istiyor gibi görünürken, altta “Benim için burada mısın?” sorusu bulunabilir.
Bu nedenle psikoterapötik değerlendirmede yalnızca davranışa değil, davranışın işlevine de bakmak önemlidir.
İlişkilerde Tekrarlanan Örüntüler
Psikodinamik yaklaşım, bireyin geçmiş ilişki deneyimlerinin bugünkü ilişkilerinde belirli biçimlerde yeniden ortaya çıkabileceğini savunur. Freud’un “tekrarlama zorlantısı” kavramı bu açıdan önemli bir başlangıç noktasıdır.
Birey bazen kendisine tanıdık gelen ilişki biçimlerine yönelir. Tanıdık olanın sağlıklı olması gerekmez; yalnızca tanıdık olması bile kişiye psikolojik olarak bilinen bir alan sağlayabilir.
Örneğin çocuklukta duygusal olarak erişilemeyen bir ebeveynle büyüyen birey, yetişkinlikte duygusal olarak mesafeli partnerlere tekrar tekrar yönelebilir. Böyle bir durumda kişinin bilinçli olarak “beni sevmeyen insanları seçmek istiyorum” şeklinde bir amacı yoktur.
Buradaki süreç çok daha karmaşıktır.
Kişi tanıdığı ilişki biçimini “normal” kabul etmiş olabilir. Güvenli ve tutarlı bir ilişki başlangıçta ona yabancı gelebilir.
Bu nedenle psikoterapide amaç yalnızca “neden böyle insanları seçiyorum?” sorusuna cevap vermek değil, kişinin ilişki içerisinde neyi tanıdık, neyi güvenli ve neyi sevgi olarak algıladığını anlamaktır.
Kendi İhtiyaçlarını Unutan Yetişkin
Çocuklukta kendi ihtiyaçlarının başkalarının ihtiyaçlarından daha önemsiz olduğu mesajını alan birey, yetişkinlikte aşırı fedakâr bir ilişki biçimi geliştirebilir.
Her zaman karşı tarafı düşünmek, hayır diyememek, çatışmadan kaçınmak ve kişinin kendi ihtiyaçlarını geri plana atması dışarıdan “çok anlayışlı olmak” şeklinde değerlendirilebilir.
Ancak her fedakârlık sağlıklı değildir.
Birey sürekli olarak kendi ihtiyaçlarından vazgeçiyor ve bunu ilişkinin devam etmesi için zorunlu görüyorsa, burada kişinin kendi varlığını ilişkiden bağımsız olarak değerli hissetme kapasitesi sorgulanabilir.
“Ben ne istiyorum?” sorusunun yerini sürekli olarak “O benden ne istiyor?” sorusu aldığında kişinin kendi iç dünyası görünmez hâle gelebilir.
Bu noktada çocuklukta görülmeyen çocuk ile yetişkin bireyin deneyimleri arasında sembolik bir bağlantı kurulabilir: Çocukken başkalarının ihtiyaçlarına göre şekillenen kişi, yetişkinlikte de kendisini başkalarının ihtiyaçları üzerinden tanımlayabilir.
Geçmiş Kader Değildir
Çocukluk deneyimlerinin önemini kabul etmek, yetişkin davranışlarını tamamen çocuklukla açıklamak anlamına gelmez.
İnsan gelişimi çok boyutludur. Genetik özellikler, sosyal çevre, kültür, akran ilişkileri, yaşam olayları, yetişkinlikte kurulan ilişkiler ve bireyin kendi anlamlandırma biçimi psikolojik gelişimin farklı parçalarını oluşturur.
Bu nedenle “Çocuklukta böyle yaşadı, o hâlde yetişkinlikte kesinlikle böyle olacaktır” biçimindeki açıklamalar bilimsel açıdan aşırı indirgemeci olur.
Erken deneyimler bir risk faktörü olabilir; ancak tek başına kader değildir.
Güvenli ilişkiler, farkındalık ve psikoterapi gibi süreçler kişinin kendisi ve diğerleri hakkındaki beklentilerini yeniden değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Bazen değişim, kişinin ilk kez şu soruyu sormasıyla başlar:
“Ben gerçekten ne hissediyorum?”
Ardından başka bir soru gelir:
“Benim ihtiyacım ne?”
Ve belki en zor soru:
“Bunu istemeye hakkım olduğuna inanıyor muyum?”
Sonuç
Çocuklukta görülmeyen çocuk, yetişkinlikte her zaman geçmişini doğrudan tekrar etmez. Ancak erken ilişkilerde öğrenilen bazı beklentiler, yetişkinlikteki ilişkilerin nasıl algılandığını ve yorumlandığını etkileyebilir.
Sevilmek isteyen yetişkinin ihtiyacı bazen yalnızca sevgi değildir. Güvenilmek, anlaşılmak, önemsenmek, terk edilmeyeceğini hissetmek veya ihtiyaçlarının karşısındaki kişi için bir yük olmadığını deneyimlemek de bu arayışın parçası olabilir.
Bu nedenle yetişkinlikte ortaya çıkan ilişki sorunlarını yalnızca “fazla kıskançlık”, “fazla ilgi isteme”, “fazla fedakârlık” veya “özgüven eksikliği” gibi yüzeysel tanımlamalarla açıklamak yeterli değildir. Davranışın arkasındaki duygusal ihtiyacın anlaşılması gerekir.
Çocukluk deneyimleri yetişkinin bütün hikâyesini yazmaz. Fakat hikâyenin bazı cümlelerini yazmış olabilir.
Psikolojik çalışma ise bu cümleleri değiştirmekten önce, onları fark etmeyi mümkün kılar.
Çünkü bazen yetişkinlikte aradığımız şey yeni bir sevgi değil, çocukken yeterince deneyimleyemediğimiz bir duygunun bugün güvenli bir biçimde yeniden yaşanmasıdır.
Ve belki de iyileşmenin önemli bir noktası, başkasının bizi görmesini beklemekten önce, yıllardır görülmeyi bekleyen kendi içimizdeki çocuğa bakabilmektir.
Kaynakça
- Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates.
- Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
- Freud, S. (1920). Beyond the pleasure principle. International Psycho-Analytical Press.
- Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. International Universities Press.
- Winnicott, D. W. (1960). The theory of the parent-infant relationship. The International Journal of Psycho-Analysis, 41, 585–595.
