Güçlü Görünme ve Yardım İstemekten Kaçınma
Bazı insanlar için güçlü olmak yalnızca zor durumlarla baş edebilmek anlamına gelmez, aynı zamanda ihtiyaçlarını belli etmemek ve mümkün olduğunca kendi başına hareket etmek anlamına gelir. Kişi gerçekten desteğe ihtiyaç duyduğu halde yardım istemekte zorlanabilir, duygularını göstermeyi zayıflık olarak değerlendirebilir veya kırılganlığını çevresinden gizleyebilir. Burada önemli olan bağımsız olmak ile sürekli güçlü görünmek zorunda hissetmek arasındaki ayrımdır. Kendi ihtiyaçlarını karşılayabilmek ve sorunlarla başa çıkabilmek sağlıklı bir özerklik göstergesi olabilir. Ancak kişinin yardıma ihtiyaç duyduğu halde destek istememesi, duygularını bastırması veya zorlandığını belli etmekten kaçınması farklı bir psikolojik sürece işaret edebilir.
Güçlü Görünme Neden Bu Kadar Önemli?
Bir kişinin sürekli güçlü görünmeye çalışmasının arkasında tek bir neden bulunmaz. Bazı kişiler için güçlü olmak güvenli hissetmenin bir yolu olabilir. Kontrolün kaybedilmesi, başkalarına bağımlı hale gelmek, yetersiz görünmek veya hayal kırıklığına uğramak tehdit edici algılanabilir. Bu nedenle kişi zaman içerisinde sorunlarını tek başına çözmeyi öğrenebilir. “Kimseye ihtiyacım yok” düşüncesi her zaman gerçek bir güç göstergesi değildir. Özellikle yardım istemenin zayıflık, yetersizlik veya başarısızlık anlamına geldiğine inanılıyorsa, kişi destek almak yerine daha fazla sorumluluk üstlenmeyi tercih edebilir.
Çocuklukta Öğrenilen “Güçlü Olmalıyım” Hali
Bir kişinin kırılganlık karşısındaki tutumunu anlamak için yalnızca bugünkü davranışlarına bakmak yeterli olmayabilir. Çocukluk döneminde duygulara verilen tepkiler, kişinin ilerleyen yıllarda kendi ihtiyaçlarını nasıl değerlendireceğini etkiler. Örneğin, çocuğun ağladığında sürekli “Ağlama”, “Bunda ağlayacak ne var?” gibi tepkilerle karşılaşması, zaman içerisinde ağlamanın ve duygusal ihtiyaç göstermenin kabul edilmediği yönünde bir öğrenmeye dönüşebilir. Benzer şekilde çocuğun üzüntüsüyle ilgilenilmemesi, duygularının küçümsenmesi veya yaşadığı problemler karşısında yeterli duygusal destek görememesi de ihtiyaç ifade etme davranışını etkileyebilir. Bazı çocuklar ise yaşlarından beklenenden fazla sorumluluk üstlenmek zorunda kalabilir; zaman içerisinde yardım istemeyi kendisiyle bağdaşmayan bir davranış olarak değerlendirebilir.
Bunun yanında okul çağında yaşanan dışlanma, zorbalık, akran ilişkilerindeki reddedilme veya yoğun hayal kırıklıkları da kişinin ilerleyen dönemlerde kendisini daha korunaklı ve güçlü göstermesine sebep olabilir. Burada her zorlayıcı deneyimin aynı sonucu doğuracağını söylemek mümkün değil. Ancak kişinin yaşadığı deneyimlerin, bunlara verdiği anlamların ve çevresinden aldığı desteğin ilerleyen yıllardaki baş etme biçimleri üzerinde etkili olabileceği düşünülebilir. Dolayısıyla bazı kişiler için “Ben hallederim” yalnızca bir cümle değil, yıllar içerisinde öğrenilmiş bir baş etme biçimi olabilir.
Kırılganlık Göstermek Neden Zor Gelir?
Güçlü görünme ihtiyacının en belirgin yansımalarından biri, kırılganlığın gösterilmesinde yaşanan güçlük olabilir. Kişi üzülse bile ağlamamaya, zorlandığında “iyiyim” demeye veya desteğe ihtiyaç duyduğunda bunu gizlemeye çalışabilir. Burada önemli olan ağlamak ya da ağlamamak değildir. Bir kişinin ağlamaması tek başına psikolojik güç göstergesi olmadığı gibi, ağlaması da güçsüz olduğu anlamına gelmez. Asıl önemli olan kişinin duygusunu neden ifade etmediğidir. “Şu anda ağlamak istemiyorum” ile “Ağlarsam beni zayıf görürler” düşüncesi aynı şey değildir. İkinci durumda kişi yalnızca duygusunu düzenlememekte, aynı zamanda çevresinin kendisi hakkındaki değerlendirmesini de kontrol etmeye çalışmaktadır. Bu nedenle güçlü görünme ihtiyacı bazen kişinin yalnızca davranışlarını değil, duygularını ifade etme biçimini de şekillendirebilir.
“Kimseye İhtiyacım Yok” İnancının Arkasında Ne Var?
Yardım istemekten kaçınan kişilerin zihninde farklı temel inançlar bulunabilir. Bunlar kişiden kişiye değişmekle birlikte bazı ortak düşünce biçimleri görülebilir:
* “Kimseye muhtaç olmamalıyım.”
* “Yardım istersem zayıf görünürüm.”
* “Duygularımı gösterirsem incinebilirim.”
* “Birine güvenirsem sonunda hayal kırıklığına uğrarım.”
* “Kontrolü başkasına bırakırsam işler istediğim gibi gitmez.”
* “Her şeyi kendim çözebilmeliyim.”
* “İnsanlar benim sorunlarımla ilgilenmek istemez.”
* “Başkalarını kendi sorunlarımla uğraştırmamalıyım.”
Bu inançların her biri kişinin yardım arama davranışını farklı biçimde etkileyebilir. Özellikle “yardım istemek = zayıflık” şeklindeki katı düşünce, kişinin ihtiyacı olduğu halde destek aramasını engelleyebilir.
Yardım İstemekten Kaçınmanın Psikolojik Temelleri
Yardım istememe davranışının arkasında yalnızca gurur veya inat bulunmaz. Bazı kişiler için yardım istemek geçmişte yaşanan hayal kırıklıklarıyla bağlantılı olabilir. İhtiyaç duyduğu zamanlarda yeterince destek görmeyen bir kişi zaman içerisinde başkalarına güvenmek yerine kendi kendine yetmeyi öğrenmiş olabilir. Bunun yanında terk edilme korkusu da kişinin aşırı bağımsızlaşmasına neden olabilir. “Nasıl olsa herkes bir gün gider” düşüncesi, kişinin başkalarına ihtiyaç duymasını tehdit edici hale getirebilir. Yakınlık arttıkça kaybetme ihtimalinin de artacağına inanan kişi, kendisini ilişkisel ihtiyaçlardan uzak tutarak korumaya çalışabilir.
“Sen Güçlüsün” Cümlesinin Ardında
Bazen güçlü görünme ihtiyacı yalnızca kişinin kendisinden kaynaklanmaz. Çevresindeki insanların ona yıllar boyunca verdiği mesajlar da bu rolü pekiştirebilir. “Sen güçlüsün”, “Sen halledersin”, “Sen zaten her şeyin üstesinden gelirsin” gibi cümleler çoğu zaman iyi niyetle söylenir. Ancak kişi sürekli bu şekilde tanımlandığında bir süre sonra güçlü olmak bir özellik olmaktan çıkıp yerine getirmesi gereken bir role dönüşebilir. Böyle bir durumda kişi zorlandığında yalnızca kendi içindeki “Güçlü olmalıyım.” düşüncesiyle değil, çevresinin ondan beklediğini düşündüğü güçlü kişi imajıyla da karşı karşıya kalabilir. Bazen insan tam da bu yüzden “Ben de yoruluyorum.”, “Bu kez yapamıyorum.” veya “Birinin bana destek olmasına ihtiyacım var.” demekte zorlanabilir. Çünkü çevresindeki herkes onu güçlü gördüğünde güçsüz hissetmeye hakkı yokmuş gibi hissedebilir. Bazen insanın duymak istediği şey yalnızca “Bunu tek başına yapmak zorunda değilsin.” cümlesidir. Çünkü her zorluğun karşısında kişiye yeniden ne kadar güçlü olduğunu hatırlatmak, onun yaşadığı güçlüğü görmezden geliyormuş gibi hissettirebilir. Bu nedenle birine destek olmak her zaman onun ne kadar güçlü olduğunu söylemek anlamına gelmez. Bazen gerçek destek, kişinin güçlü olmak zorunda olmadığı bir alan açabilmektir. “İstersen yanında olabilirim.”, “Bunu birlikte düşünebiliriz.” veya “Şu an zorlanıyor olman anlaşılır.” gibi cümleler kişiye güçlü olması gerektiğini hatırlatmak yerine zorlanmasına da izin verebilir.
Güçlü Görünmenin Bedeli
Sürekli güçlü kalmaya çalışmak kısa vadede kişiye kontrol hissi sağlayabilir. Ancak uzun vadede her yükü tek başına taşımak duygusal olarak yorucu hale gelebilir. Duygusal tükenmişlik, yalnızlık, öfke, yoğun yorgunluk, üzüntü ve kişinin sürekli sorumluluk taşıdığı hissi bunlardan bazıları olabilir. Kişi yardım istemediği için çevresi onun desteğe ihtiyacı olduğunu fark etmeyebilir. Çevresinden destek alamadıkça da “Kimse beni anlamıyor” düşüncesi güçlenebilir. Böylece bir kısır döngü ortaya çıkabilir: İhtiyacını gizlemek → yardım alamamak → anlaşılmadığını düşünmek → daha fazla içine kapanmak → daha fazla kendi kendine yetmeye çalışmak. Kişi çevresinden uzun süre destek almadığında, bir süre sonra destek istemenin nasıl bir şey olduğunu bile unutabilir. Kendi ihtiyaçlarını sürekli ikinci plana atabilir, zamanla birine ihtiyaç duymayı başlı başına rahatsız edici bir deneyim bulur.
Psikoterapide Nasıl Ele Alınabilir?
Kişinin yardım istemekte zorlanmasının tek bir çocukluk deneyimiyle açıklanması doğru olmayabilir. Bu davranışın oluşumunda kişilik özellikleri, ilişkisel deneyimler, öğrenilmiş düşünce kalıpları, yaşam koşulları ve kişinin zaman içinde geliştirdiği baş etme biçimleri birlikte rol oynayabilir. Farklı kuramsal yaklaşımlardan yararlanılarak ele alınabilir. Bilişsel Davranışçı Terapi: Kişinin “Yardım istersem zayıf görünürüm”, “Kimseye güvenemem” veya “Her şeyi kendim halletmeliyim” gibi otomatik düşünceleri ve temel inançları incelenebilir. Bu düşüncelerin ne kadar gerçekçi olduğu, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve kişinin davranışlarını nasıl etkilediği değerlendirilebilir. Şema Terapi: Kişinin çocukluk döneminden gelen duygusal ihtiyaçları, güven ilişkileri ve tekrarlayan kişilerarası örüntüleri ele alınabilir. “İhtiyaçlarımı göstermemeliyim”, “Güçlü olmak zorundayım” veya “İnsanlara güvenemem” gibi katı inançların hangi deneyimlerle oluştuğu ve bugün nasıl sürdürüldüğü incelenebilir. Psikodinamik yaklaşım: Kişinin geçmiş ilişkilerinin, savunma biçimlerinin ve yakınlık ile bağımsızlık arasındaki çatışmalarının bugünkü davranışları üzerindeki etkisini değerlendirebilir. Bağlanma odaklı yaklaşımlar ise güven, yakınlık, ihtiyaç ifade etme ve destek alma konularına odaklanabilir. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) açısından da kişinin “güçlü görünmeliyim” gibi katı kurallar yerine, kendi değerleri doğrultusunda davranabilmesi ve kırılganlık gibi zorlayıcı deneyimlere daha fazla alan açabilmesi üzerinde çalışılabilir. Kişinin geçmiş deneyimleri, ilişkisel örüntüleri, temel inançları ve stresle baş etme biçimleri birlikte değerlendirilmelidir.
Gerçek Güç Nerede Başlar?
Güç kavramını yeniden düşünmek gerekir. Güçlü olmak hiçbir zaman zorlanmamak, ağlamamak veya hiçbir şekilde başkasına ihtiyaç duymamak değildir. İnsan olmak zaman zaman desteğe ihtiyaç duymayı da beraberinde getirir. Gerçek psikolojik dayanıklılık, kişinin zorlandığını fark edebilmesi, ihtiyaçlarını tanıyabilmesi ve gerektiğinde destek arayabilmesiyle de ilişkilidir. Yardım istemek kişinin bağımsızlığını ortadan kaldırmaz. Belki de güçlü görünmek bir dönem gerçekten ihtiyacımız olan tek savunma biçimiydi. Bazen insanın en güçlü hali “Ben hallederim.” dediği an değil; “Bu kez bunu tek başıma halletmek zorunda değilim.” diyebildiği andır.