Matrix’ten Kopuş: Derealizasyon ve Beynin “Simülasyon” Modu
Günlük hayatın akışında ilerlerken bir anda olduğunuz yerde kalıp etrafınızı incelediğiniz ve her şey sanki bir film sahnesiymiş, bir bilgisayar oyunuymuş veya sadece grafiklerden ibaret bir simülasyon gibi hissettiğiniz anlar oluyor mu? Eminim ki oluyordur. Duyduğunuz sesler sanki çok uzaklarda bir yerden gelmeye başlar, renkler yapaylaşır veya kendinizi sanki bu dünyaya ait değilmiş de dışarıdan izleyen bir seyirci hissedersiniz. Günümüzde insanların sosyal medyada bu duruma verdiği isim “kuantum sıçraması”, “oyundan kopma” veya “simülasyon hatası” olarak karşımıza çıkar. Bu durum psikoloji literatüründe oldukça somutlaşmış ve tanımı olan mekanizmalarla açıklanır. Beynimizin bir anlığına fişini çekip kendini oyunun dışında bırakması; algısal aşırı yüklenmeden korunma mekanizmalarına, nörokimyasal değişimlerden beynin varsayılan mod ağının işleyişine kadar uzanan derin bir nöropsikolojik süreç sonucudur.
Sistem Aşırı Yüklendiğinde: Dissosiyasyon ve Derealizasyon
Oyunlarda bulunan sistem kaynakları yetersiz kaldığı zaman veya aşırı yüklenme yaşadığı zaman grafikler geç yüklenir ya da oyun gecikme yaşar. Bizim beynimizde yoğun stres, zihinsel yorgunluk veya duygusal aşırı yüklenme anlarında bir koruma kalkanı geliştirir. Psikoloji literatüründe bu duruma dissosiyasyon yani ayrışma adı verilir; dış dünyanın gerçek dışı hissedilmesine de derealizasyon denir. Siearra ve Berrios (1998) tarafından geliştirilmiş olan nörobiyolojik modele göre; beyin kaygı, tehdit veya yoğun bilgi girişi algıladığında prefrontal korteks ile amigdala arasındaki etkileşimi değiştirir. Beyin, kişiyi zihninin çökmesinden korumak için hisleri ve algıları sessize alır. Bunun sonucunda da kişi, fiziksel olarak ortamda bulunsa bile zihinsel olarak dünyanın dışarısına çıkar; çevre bir oyun haritası, insanlar da komut alarak hareket eden karakterler gibi görünmeye başlar.
Yönetici Koltuğunu Boşaltmak: Varsayılan Mod Ağının Devre Dışı Kalması
Beynimizde aktif olarak herhangi bir şeyle ilgilenmediğimiz zaman, hayallere daldığımız zaman veya geçmişi geleceği düşünürken çalışan özel bir sinir ağı bulunmaktadır. Bu özel ağ, bizim benlik algımızı yani oyun simülasyonunun içindeki baş karakter hissini sürekli dinç tutar. Garisson ve arkadaşlarının (2015) nörogörüntülenme çalışmalarında belirtildiği üzere; odaklanma, meditasyon, anlık şoklar veya yoğun zihinsel yorgunluk durumlarında özel sinir ağlarımızın aktivitesinde ani değişimler yaşanır. İnsanın benlik algısını oluşturan bu ağlar baskılandığı zaman, kişi ve dünya arasındaki sınır bulanıklaşır. Kendinizi oyunun içinde hareket eden bir özne olarak değil de oyunun kurucusu veya ekranın görünmeyen kısmından izleyen pasif bir gözlemci gibi hissetmeye başlarsınız.
Ekran Hızının Düşmesi: Duyusal Uyum ve Zihinsel Mola
Bir kelimeyi arka arkaya defalarca kez tekrarladığınız zaman kelimenin bir anda kulağa anlamsız gelmeye başlaması ve sadece anlamsız bir ses dizilimine dönüşmesi olayına semantik doyum denir. Beynimiz aynı görsel ve çevresel uyaranlara uzun süre kesintisiz maruz kaldığında da benzer bir duyusal uyum yaşar. Hep aynı rutini işleyen zihin, çevreyi otomatikleştirir. Otomatik pilot anında gerçekleşen ufacık bir zihinsel kırılma, beynin çevreyi işleme hızını yavaşlatır. O anda baktığınız masa, sokak, ışıklar, insanlar yani gözümüzün gördüğü ve kulağımızın duyduğu her şey bir anlığına tüm anlamını yitirir ve geriye sadece ham nesneler kalır. İşte bu anlamsızlaşma, kişinin kendini bir simülasyonun ortasında işlevsiz kalmış hissetmesine yol açar. Aslında o anda yaşanan şey, beynimizin rutin olarak yaptığı veri akışına kısa bir moladır.
“Kopuş” Anını Seviye Atlamak İçin Kullanmak
Sistemimizden anlık olarak yaşadığımız kopuşlar; patolojik bir boyut taşımadığı sürece yani günlük yaşantımızdaki aktivitelerimizi aksatmadığı takdirde, beynin sunduğu farkındalık fırsatına dönüşebilir. Rollo May (1981) gibi varoluşçu psikologlar, insanın kendi hayatına dışarıdan bir göz gibi bakabilme yeteneğini özgürleşmenin ilk adımı olarak yorumlar. Hayatımıza üçüncü bir göz gibi bakabilme yeteneği aslında insanın öz-farkındalık gücüdür. Dünyadan kopuş yaşadığınız ve “Her şey acaba bir oyun mu?” diye düşünüp hiçbir şeyin gerçekliğine inanmadığınız o saniyelik anlarda aslında zihinsel olarak belirli yapılan rutininizin ve otomatik verilen tepkilerinizin dışına çıkmış oluyorsunuz. Bu bahsettiğimiz saniyelik kopuşlarda; oyunun kurallarını sorgulayabilir, otomatik verilen refleksif tepkilerinizi durdurabilir, bir sonraki adımınızı dışarıdan tarafsız bir göz gibi planlayabilirsiniz.
Kendimizi Kaptırmadan Oyuna Dahil Olmak
Gerçeklikten anlık olarak uzaklaşma ve içinde bulunduğumuz dünyayı bir simülasyon gibi hissetme durumu, beynimizin aslında zor ve karmaşık olan bilgi işleme kapasitesinin doğal bir sonucudur. Derealizasyon yani nöronal korunma kalkanları, özel sinir ağları değişimi ve duyusal yorgunluk bir araya geldiğinde bize bir aksaklık varmış gibi hissettirir. İçinde bulunduğumuz gerçeklik, beynimizin dış dünyadan edindiği verilerle anlık olarak inşa ettiği zihinsel bir tasarımdır. Kendinizi bir anda oyunun dışına çıkmış hissettiğiniz anlarda, aslında bu sistemin hatası değil zihnimizin kontrol paneline ulaşıp hayat sahnesindeki rolünüzü ve bir sonraki erişeceğiniz seviyeyi yeniden gözden geçirebilmeniz için verilen kısa bir mola zamanıdır.
Kaynakça
- Garrison, K. A., Zope, D., Scheinost, D., Constable, R. T., & Brewer, J. A. (2015). Connectome-based predictive modeling of physiological mindfulness. NeuroImage, 123, 211-222.
- May, R. (1981). Freedom and Destiny. W. W. Norton & Company.
- Sierra, M., & Berrios, G. E. (1998). Depersonalization: neurobiological perspectives. Biological Psychiatry, 44(9), 898-908.
