Giriş
Hepimiz zaman zaman kendimizi en ağır şekilde eleştiren kişinin yine kendimiz olduğunu fark ederiz. Bir arkadaşımız hata yaptığında ona anlayış gösterirken, aynı hatayı yaptığımızda kendimize çok daha acımasız davranabiliriz. İşte öz şefkat, bu içsel eleştirmenin yerine anlayışlı bir sesi koymayı amaçlayan önemli bir psikolojik beceridir.
Öz şefkat kavramı:
Kaynağını Budist felsefesinden alan öz şefkat kavramı, Neff (2003a) tarafından psikoloji literatürüne kazandırılmıştır. Budist öğretiler doğrultusunda şekillenen bu yaklaşım, bireyin olumsuz duygulardan arınmasını ve bu süreçte kendisine karşı da anlayışlı ve şefkatli bir tutum geliştirmesini esas almaktadır. Bu nedenle öz şefkat, Budist düşünce geleneğinde uzun yıllardır önemli bir kavram olarak kabul edilmektedir.
Öz şefkat kavramını daha iyi açıklayabilmek için öncelikle şefkat kavramının ele alınması gerekmektedir. Şefkat, acı çeken bir kişinin yaşadığı sıkıntıyı fark etmeyi, bu durumu anlayışla karşılamayı ve onun yaşadığı acıyı hafifletmeye yönelik duyarlılık göstermeyi ifade eden insani bir değerdir. Aynı zamanda bireyin başkalarının yaşadığı zorlukları fark ederek bu zorlukların azaltılması ya da ortadan kaldırılması için istek duymasını içeren sosyal ve duygusal bir süreç olarak tanımlanmaktadır.
Batı yaklaşımında şefkat çoğunlukla başkalarının acı ve sıkıntılarına yönelik bir erdem olarak değerlendirilirken, Budist psikoloji bu kavramı bireyin kendisine yönelttiği anlayış ve merhameti de kapsayacak şekilde ele almaktadır. Bu bakış açısına göre kişinin başkalarına karşı şefkatli olabilmesi, öncelikle kendisine karşı anlayışlı, nazik ve kabul edici bir tutum geliştirmesine bağlıdır (Neff, 2004). Doğu ve Batı yaklaşımları arasındaki bu farklılık, öz şefkat kavramının psikoloji alanında gelişmesine önemli katkı sağlamıştır.
Öz şefkat; bireyin acı, başarısızlık, yetersizlik ya da zorlayıcı yaşam deneyimleri karşısında kendisine karşı eleştirel ve yargılayıcı olmak yerine anlayışlı, nazik ve destekleyici bir yaklaşım benimsemesi olarak tanımlanmaktadır. Bunun yanı sıra kişinin olumsuz duygularını bastırmadan fark etmesi, kabul etmesi ve yaşadığı güçlüklerin insan olmanın doğal bir parçası olduğunu kavraması öz şefkatin temel özellikleri arasında yer almaktadır.
Öz şefkatin bileşenleri:
Neff, öz şefkati üç temel bileşen üzerinden açıklamaktadır: öz sevecenlik, ortak insanlık bilinci ve farkındalık. Daha sonraki çalışmalarında ise bu bileşenleri karşıt kavramlarla birlikte ele almış; öz sevecenliğin karşısına öz yargılamayı, ortak insanlık bilincinin karşısına izolasyonu ve farkındalığın karşısına ise aşırı özdeşleşmeyi yerleştirmiştir. Bu yaklaşım, öz şefkatin yalnızca olumlu yönlerini değil, aynı zamanda bireyin öz şefkat geliştirmesini engelleyen eğilimleri de açıklamaktadır.
Çocukluk döneminden itibaren gelişen işlevsel olmayan düşünce kalıpları, bireyin kendisini sert bir biçimde eleştirmesine, sosyal çevresinden uzaklaşarak yalnızlık hissetmesine ve olumsuz yaşantılarla aşırı düzeyde özdeşleşmesine neden olabilmektedir. Bununla birlikte, bu düşüncelerin fark edilmesi, geçici olduklarının anlaşılması ve yargılanmadan kabul edilmesi öğrenilebilen beceriler arasında yer almaktadır.
Öz sevecenlik, bireyin hata yaptığı, başarısız olduğu ya da zorlayıcı yaşam olaylarıyla karşılaştığı durumlarda kendisini acımasızca eleştirmek yerine anlayış, nezaket ve hoşgörüyle yaklaşmasını ifade eder. Buna karşılık öz yargılama, bireyin kendisini sürekli eleştirmesi ve kusurlarına odaklanmasıyla karakterizedir.
Ortak insanlık bilinci, yaşanan güçlüklerin yalnızca bireye özgü olmadığını, tüm insanların zaman zaman benzer acılar, başarısızlıklar ve hayal kırıklıkları yaşayabileceğini kabul etmeyi içerir. Bunun karşıtı olan izolasyon ise bireyin yaşadığı olumsuzluklar nedeniyle kendisini diğer insanlardan soyutlaması ve yalnız hissetmesiyle ilişkilidir.
Farkındalık bileşeni ise bireyin duygu ve düşüncelerini bastırmadan, abartmadan ve onlara kapılıp gitmeden dengeli bir biçimde gözlemleyebilmesini ifade etmektedir. Aşırı özdeşleşme ise kişinin olumsuz duygu ve düşünceleriyle bütünleşerek bu deneyimlerin etkisi altında kalması durumudur.
Bu üç temel bileşen birbirinden bağımsız değil, sürekli etkileşim içerisinde çalışan dinamik bir yapı oluşturmaktadır. Bireyin yaşadığı acı, yetersizlik, hata ve başarısızlık deneyimlerinde bu bileşenler birlikte işleyerek öz şefkatli bir bakış açısının gelişmesini desteklemektedir. Ayrıca bu bileşenler birbirlerini güçlendiren ve besleyen özellikleri sayesinde öz şefkatin sürdürülebilirliğine katkı sağlamaktadır. Bu doğrultuda öz şefkat, bireyi öz eleştiri ve yalnızlık gibi olumsuz psikolojik süreçlerin etkilerinden koruyan önemli bir içsel psikolojik kaynak olarak değerlendirilmektedir.
Öz şefkatin önemi:
Neff’e göre insanlar kusursuz değildir; yaşamları boyunca hata yapmaları, başarısızlık yaşamaları ya da çeşitli güçlüklerle karşılaşmaları doğaldır. Buna rağmen bireyler, yaşadıkları olumsuz deneyimlerden bağımsız olarak değerli varlıklardır. Öz şefkat yaklaşımının temel katkılarından biri, bireyin kendi değerini yalnızca başarılarına dayandırması yerine, başarısızlık ve zorlanma anlarında kendisine karşı geliştirdiği duygusal tutuma odaklanmasıdır.
Bireyin kendisini bağımsız bir birey olarak algılaması, düşünce ve davranışlarının sorumluluğunu üstlenmesi ve kendisini kabul edilebilir hissetmesi için olumlu bir benlik değerlendirmesine sahip olması önem taşımaktadır. Bu değerlendirmelerin temelleri ise erken çocukluk dönemlerinden itibaren oluşmaya başlayan inanç ve varsayımlara dayanmaktadır. Zaman içerisinde gelişen “değersizim”, “başarısızım” ya da “her şey benim suçum” gibi işlevsel olmayan düşünceler, hem kişinin kendisine yönelik olumsuz değerlendirmelerini sürdürmesine hem de çevresini daha olumsuz algılamasına neden olabilmektedir.
Bireyin kendisi hakkında geliştirdiği gerçekçi olmayan inançlar ve bilişsel çarpıtmalar, psikolojik iyi oluş üzerinde olumsuz etkiler yaratabilmektedir. Bu düşünce kalıpları öz şefkatin gelişimini engelleyerek öz eleştiriyi artırmakta ve kişinin kendisini daha sert bir biçimde yargılamasına yol açabilmektedir. Çünkü bireylerin duygu ve davranışları büyük ölçüde sahip oldukları düşünce ve inançlardan etkilenmektedir. Bu nedenle kişi, yaşadığı acı, hayal kırıklığı, tükenmişlik veya başarısızlık gibi durumlarda kendisine anlayış göstermek yerine kendisini suçlamayı tercih edebilmektedir. Kendisine karşı şefkatli davranmakta zorlanan bireylerin, başkalarının yaşadığı acıları anlamakta ve onlara karşı empatik bir yaklaşım geliştirmekte de güçlük yaşayabilecekleri belirtilmektedir.
Günlük yaşamda öz şefkat nasıl geliştirilebilir?
- İç eleştirmeni fark etmek.
- Kendinle bir arkadaşınla konuşur gibi konuşmak.
- Hata yapmanın insan olmanın doğal bir parçası olduğunu hatırlamak.
- Mindfulness/farkındalık egzersizleri yapmak.
- Kendine küçük öz bakım davranışları göstermek.
Sonuç:
Öz şefkat, bireyin kendisini kusurlarıyla kabul etmesini sağlayan, psikolojik dayanıklılığı artıran ve ruh sağlığını destekleyen önemli bir beceridir. Kendimize gösterdiğimiz anlayış, yalnızca kendi iyi oluşumuzu değil, başkalarına yaklaşımımızı da olumlu yönde etkileyebilir.
Kaynakça
- Özpeynirci, R., & Kırmızı, C. (2020). Öz şefkat kavramı ve örgütsel yansımaları. Business & Management Studies: An International Journal, 8(3), 2924-2952.
- Uyanık, N., & Çevik, Ö. (2020). Öz-şefkat gelişiminde bilişsel formülasyonun rolü. International Journal of Current Approaches in Language, Education and Social Sciences, 2(2), 660-674. Metin İçi Gösterim (In-text Citation
