İyi olma arzusu ne zaman kendimize yönelttiğimiz görünmez bir baskıya dönüştü?
Sabah erken uyanmak, güne bir bardak limonlu suyla başlamak, meditasyon yapmak, sporunu aksatmamak, ekran süresini sınırlamak, yeterince protein tüketmek, on bin adım yürümek, kaliteli uyumak, günlüğüne yazı yazmak, nefes egzersizleri yapmak, şeker tüketmemek, kişisel gelişim kitapları okumak ve her gün kendimizin “daha iyi” bir versiyonu olmaya çalışmak…
Bunların hiçbiri tek başına zararlı değildir. Aksine, bilimsel araştırmaların önemli bir kısmı düzenli fiziksel aktivitenin, kaliteli uykunun, dengeli beslenmenin ve stres yönetimi becerilerinin hem fiziksel hem de ruhsal sağlık üzerinde olumlu etkileri olduğunu göstermektedir. Ancak son yıllarda dikkat çeken başka bir durum var: İyi yaşam alışkanlıklarını desteklemek amacıyla ortaya çıkan wellness kültürü, bazı insanlar için giderek yeni bir performans alanına dönüşmeye başladı.
Bu yazıda kullandığım “wellness zehirlenmesi” kavramı, herhangi bir psikiyatrik tanıyı ifade etmemektedir. Bu kavramı, iyi olma arzusunun zamanla katı kurallara, sürekli öz denetime, suçluluk duygusuna ve bitmek bilmeyen bir kendini geliştirme baskısına dönüşmesini anlatan metaforik bir ifade olarak kullanıyorum.
Çünkü bazen insanı yoran şey kötü hissetmesi değil, her zaman iyi hissetmek zorunda olduğuna inanmasıdır. Wellness kavramı, özünde bireyin bedensel, zihinsel ve sosyal iyilik halini bütüncül olarak desteklemeyi amaçlar. Ancak özellikle sosyal medya, dijital içerik üreticileri ve kişisel gelişim endüstrisinin etkisiyle wellness, zaman zaman ulaşılması gereken kusursuz bir yaşam standardı gibi sunulmaya başladı. Artık yalnızca sağlıklı olmak değil; en sağlıklı beslenen, en verimli çalışan, en bilinçli farkındalığa sahip, en düzenli uyuyan ve en disiplinli birey olmak da görünmez bir başarı ölçütü haline gelebiliyor.
Bu noktada öz bakım ile öz denetim arasındaki sınır giderek belirsizleşiyor.
Psikolojide son yıllarda üzerinde durulan kavramlardan biri olan kendini optimize etme kültürü (self-optimization), bireyin yaşamının neredeyse her alanını sürekli geliştirilmesi gereken bir proje gibi görmesini ifade eder. Uyku süresinden kalori alımına, adım sayısından ekran kullanımına kadar pek çok davranış artık yalnızca takip edilmiyor; aynı zamanda kişinin kendisini değerlendirdiği bir performans göstergesine dönüşüyor. Böyle bir ortamda öz bakım, kişinin kendisini desteklediği bir süreç olmaktan çıkıp, sürekli denetlendiği bir sisteme dönüşebiliyor. İşte wellness zehirlenmesinin temelinde de bu dönüşüm yatıyor.
Çoğu insan kendisine şu cümleleri kurarken yakalanıyor:
“Bugün spor yapamadım.”
“Meditasyonu yine aksattım.”
“Birkaç gün sağlıklı beslenemedim.”
“Sabah rutinimi uygulayamadım.”
Bu düşüncelerin ardından gelen duygu ise çoğu zaman hayal kırıklığı değil, suçluluk oluyor.
Oysa dinlenmek, bazen plansız olmak, canının istediğini yemek ya da hiçbir şey yapmadan bir gün geçirmek insan olmanın doğal parçalarıdır. Fakat wellness kültürü zaman zaman bu doğal deneyimleri “başarısızlık” gibi algılamamıza neden olabiliyor.
Bu durumun arkasında yalnızca bireysel özellikler değil, sosyal karşılaştırma süreçleri de bulunuyor. Sosyal medyada karşımıza çıkan sabah rutinleri, estetik kahvaltılar, kusursuz egzersiz programları ve sürekli üretken görünen yaşamlar, gerçeğin tamamını yansıtmaz. Ancak insan zihni çoğu zaman başkalarının özenle seçilmiş anlarını kendi gündelik yaşamının tamamıyla karşılaştırma eğilimindedir. Bu karşılaştırmalar, kişinin kendi yaşamını olduğundan daha yetersiz değerlendirmesine neden olabilir.
Burada önemli olan nokta, wellness davranışlarının kendisi değildir; bu davranışlarla kurduğumuz ilişkidir.
Sağlıklı beslenmek elbette değerlidir. Ancak bir öğünde planın dışına çıkıldığında yoğun kaygı yaşanıyorsa…
Spor yapmak ruh sağlığı için destekleyicidir. Ancak bir gün egzersiz yapılamadığında kişi kendisini değersiz hissediyorsa…
Meditasyon stres yönetiminde etkili olabilir. Ancak meditasyon yapılamadığı gün suçluluk hissi oluşuyorsa…
Artık mesele yalnızca sağlık davranışı olmaktan çıkmış olabilir.
Psikolojide mükemmeliyetçilik üzerine yapılan çalışmalar, bireyin kendi değerini belirli performans ölçütlerine bağlamasının depresyon, kaygı ve tükenmişlik belirtileriyle ilişkili olabileceğini göstermektedir. Wellness kültürü de zaman zaman bu mükemmeliyetçi eğilimleri besleyebilmektedir. Çünkü burada hedef yalnızca “iyi olmak” değildir; sürekli daha iyi olmaktır.
Bu döngü dikkat çekici bir paradoks yaratır.
İnsan daha huzurlu olabilmek için meditasyon yapmaya başlar.
Daha sağlıklı olabilmek için beslenmesini düzenler.
Daha mutlu olabilmek için kişisel gelişim içerikleri tüketir.
Ancak bir süre sonra bu uygulamaların kendisi yeni bir stres kaynağına dönüşebilir.
Artık kişi yaşamını kolaylaştıran alışkanlıklar geliştirmemekte; geliştirdiği alışkanlıkları sürdürememekten korkmaktadır. Belki de wellness kültürünün en görünmez etkisi tam da burada ortaya çıkar: Öz bakım, öz şefkatten uzaklaşarak öz eleştirinin yeni biçimine dönüşebilir.
Oysa psikolojik iyilik hali kusursuz alışkanlıklardan değil, psikolojik esneklikten beslenir. Psikolojik esneklik; yaşamın değişken doğasına uyum sağlayabilmeyi, bazen planların bozulabileceğini kabul edebilmeyi ve kişinin kendi değerini yalnızca performansına göre belirlememesini içerir.
Bir gün spor yapmamak sağlıksız biri olduğumuz anlamına gelmez.
Bir hafta yoğun çalışıp meditasyon yapamamak ruh sağlığımızı önemsemediğimiz anlamına gelmez.
Bir akşam hızlı yemek yemek, bütün beslenme düzenimizi değersizleştirmez.
Gerçek iyilik hali, her gün kusursuz seçimler yapmak değil; zaman zaman kusursuz olamamayı da tolere edebilmektir.
Belki de bugün kendimize sormamız gereken soru şudur:
Kendimize gerçekten iyi mi bakıyoruz, yoksa sadece iyi baktığımızı kanıtlamaya mı çalışıyoruz?
Wellness kültürü, doğru sınırlar içinde kaldığında yaşam kalitesini artırabilecek değerli alışkanlıklar sunabilir. Ancak bu kültür, kişinin kendisini sürekli optimize etmesi gereken bitmeyen bir projeye dönüştüğünde, iyileştirici olmaktan uzaklaşabilir. Çünkü insan yalnızca gelişmeye ihtiyaç duymaz; aynı zamanda durmaya, dinlenmeye, hata yapmaya ve bazen hiçbir şey yapmamaya da ihtiyaç duyar.
Belki de gerçek öz bakım, yeni bir rutin eklemekten önce kendimize şu izni verebilmektir:
Bugün her şeyi mükemmel yapmak zorunda değilim. İyi olmaya çalışırken kendimi tüketmek zorunda değilim.
