İlkokuldaki ilk gününüzü hatırlıyor musunuz? Ya da çocukken en sevdiğiniz oyuncağı, en sevdiğiniz kıyafeti, ilk bisikletinizi ya da ailenizle çıktığınız unutulmaz bir tatili… Peki, bu anıları gerçekten yaşandığı şekliyle mi hatırlıyorsunuz? Yoksa zihniniz, yıllar içinde onlara yeni ayrıntılar ekleyerek farkında olmadan yeniden mi şekillendirdi?
Belleğimizi çoğu zaman bir kamera gibi düşünürüz. Yaşananları kaydeden, gerektiğinde de eksiksiz bir şekilde önümüze koyan kusursuz bir sistem… Oysa psikoloji ve nörobilim alanındaki araştırmalar, belleğin böyle çalışmadığını gösteriyor. Bellek, geçmişi olduğu gibi saklayan pasif bir kayıt sistemi değil; her hatırlayışta bilgileri yeniden düzenleyen ve anlamlandıran aktif bir süreçtir (Loftus & Pickrell, 1995). Başka bir ifadeyle, hatırlamak yalnızca geçmişi geri çağırmak değil, onu bugünün bilgisi ve duygularıyla yeniden inşa etmektir.
Bu durum özellikle çocukluk anıları söz konusu olduğunda daha belirgin hâle gelir. Birçoğumuz yaşamımızın ilk üç ya da dört yılına ilişkin çok az şey hatırlarız. Psikolojide “çocukluk amnezisi” olarak adlandırılan bu durum, beynin bellekten sorumlu yapılarının ve dil becerilerinin erken çocukluk döneminde henüz tam olgunlaşmamış olmasıyla açıklanmaktadır. Bu nedenle erken çocukluk yıllarına ait anılarımız sınırlıdır ve zaman içinde yeniden şekillenmeye oldukça açıktır.
Çocukluk anılarının değişmesine neden olan tek etken ise zaman değildir. Aile büyüklerinden yıllarca dinlediğimiz hikâyeler, eski fotoğraf albümleri, videolar ve hatta kardeşlerimizin anlattıkları bile belleğimizi etkileyebilir. Belki de “hatırladığımızı” düşündüğümüz bazı sahneler, gerçekte yaşadığımız deneyimlerden çok, defalarca dinlediğimiz aile anlatılarının zihnimizde oluşturduğu bir kısa film dizisi olabilir. Bir aile fotoğrafına her baktığımızda, o ana ilişkin belleğimiz de farkında olmadan yeniden şekillenebilir.
Belleğin yeniden yapılandırıcı doğasını gösteren en dikkat çekici çalışmalardan biri, bilişsel psikolog Elizabeth Loftus tarafından yürütülmüştür. Loftus’un araştırmaları, insanların uygun koşullar oluştuğunda hiç yaşanmamış olayları bile yaşanmış gibi hatırlayabileceklerini ortaya koymuştur. Yönlendirici sorular, tekrar edilen anlatılar ya da başkalarının aktardığı ayrıntılar, zaman içinde “yanlış anılar” olarak adlandırılan bellek oluşumlarına zemin hazırlayabilir (Hyman, Husband & Billings, 1995). Bu durum insanların yalan söylediği anlamına gelmez; aksine, belleğin düşündüğümüzden çok daha esnek ve yeniden yapılandırılabilir bir sistem olduğunu gösterir.
Peki, aynı olayı yaşayan iki kardeş neden yıllar sonra birbirinden tamamen farklı ayrıntılar anlatabilir? Bunun nedeni, belleğin yaşanan olayları birebir kopyalamaması; her bireyin dikkat ettiği ayrıntılar, o anki duyguları, sonraki yaşam deneyimleri ve olaylara yüklediği anlam doğrultusunda farklı biçimlerde işlemesidir. Dolayısıyla anılarımız yalnızca yaşadıklarımızı değil, yaşadıklarımızı nasıl anlamlandırdığımızı da yansıtır.
Elbette tüm bunlar çocukluk anılarımızın güvenilmez olduğu anlamına gelmez. Pek çok anımız yaşamımızdaki önemli olaylara ilişkin doğru izler taşır. Ancak bu anılar zamanın, duyguların ve yeni deneyimlerin etkisiyle değişebilir; bazı ayrıntılar silinirken bazıları güçlenebilir. Bellek, geçmişi birebir saklamaktan çok, geçmişe anlam kazandırmaya çalışan bir sistem gibi çalışır.
Belki de bu nedenle çocukluğumuzu hatırlamak, eski bir video kaydını izlemekten çok, yıllar içinde defalarca düzenlenmiş bir hikâyeyi yeniden okumaya benzer. Geçmiş değişmez; ancak geçmişe dair anlatımız değişebilir. Belleğimiz bizi yanıltmak için değil, yaşam öykümüzü anlamlı ve tutarlı bir bütün hâline getirebilmek için çalışır. Çocukluk anılarımıza bu gözle bakmak, hem kendimizi hem de başkalarının hatırlama biçimlerini daha anlayışlı değerlendirmemize yardımcı olabilir. Çünkü bazen en gerçek sandığımız anılar bile, zihnimizin yıllar boyunca özenle yeniden yazdığı hikâyelerin bir parçası olabilir.
Kaynakça
- Hyman, I. E., Jr., Husband, T. H., & Billings, F. J. (1995). False memories of childhood experiences. Applied Cognitive Psychology, 9(3), 181-197. https://doi.org/10.1002/acp.2350090302
- Loftus, E. F., & Pickrell, J. E. (1995). The formation of false memories. Psychiatric Annals, 25(12), 720-725. https://doi.org/10.3928/0048-5713-19951201-07
