Bebeklikten çocukluğa geçiş döneminin basamaklarından biri de bezden tuvalete geçiş sürecidir. Bu sürecin sağlıklı yürütülmesi, ileriki yaşlarda ortaya çıkabilecek tuvalet tutma, alt ıslatma ve kabızlık gibi sorunların önüne geçmenize yardımcı olur. Bu makalede, çocuğun fizyolojisi ile ilgili bilmeniz gerekenler, ne zaman ve hangi işaretler görüldüğünde eğitime başlamayı düşünebileceğiniz, uygulamaya başlamadan önce yapılması gereken hazırlıklar, uygulama süreci ve yaşanabilecek sorunlara çözüm yolları gibi konulara cevaplar bulacaksınız.
Fizyolojik Olarak Hazır Olma
Tuvalet eğitimine başlarken çocuğun fiziksel değişimleriyle ilgili bilgi sahibi olmak süreci kolaylaştıracaktır. Boşaltım sistemi, kabaca çiş ve kaka olarak bedendeki atıkların ortadan kaldırılmasından sorumludur. Her insanın bir idrar tutma kapasitesi vardır ve bu kapasite yaş ilerledikçe artar. Yenidoğan bir bebeğin mesanesi yaklaşık 85 ml kapasitedeyken, iki yaş civarında bu sayı 200 ml’e kadar yükselir. Bu açıdan bakıldığında, iki yaşından önce bir çocuğun çişini tutabilmesi pek mümkün değildir. Mesanenin kapasitesinin artmasıyla birlikte, kasların tutup bırakmayı ve istemli olarak idrar yapmayı öğrenmesi beklenir. Bu süreç, genellikle yürümeye başladıktan okul öncesi dönemin başına kadar devam eder.
Gece idrar yapma, beden saatimiz olan sirkadyen ritim tarafından belirlenir. Sirkadyen ritim, çocuk üç yaşına geldiğinde bir yetişkin seviyesine ulaşmaktadır. Bu nedenle, gece tuvalete alıştırma için üç yaş ve sonrası daha uygun olacaktır.
Ne Zaman Başlamalı? Hazır Olma İşaretleri Nelerdir?
Tuvalet eğitimine ne zaman başlamalıyım? sorusunun net ve herkes için geçerli bir cevabı yoktur. Bunun sebebi, her çocuğun gelişiminin aynı hızda ilerlememesidir. Ebeveyn olarak çocuğunuzun fiziksel ilerlemesini ve davranışlarını gözlemlemeniz, sürece daha doğru zamanda başlamanıza yardımcı olacaktır.
Fizyolojik olarak, çocukların gündüz kuruluğu iki yaş, gece kuruluğu ise üç yaş civarındadır. Ortalama olarak bir çocuğun mesane kontrolü 24-30 ay arasında olmaktadır. Bu dönemden çok önce, çocuk hazır olmadan tuvalete alıştırmaya çalışmak ileriki dönemlerde fizyolojik ve psikolojik zorlanmalara sebep olabilir. Benzer şekilde, çocuk hazır olduğu halde tuvalet eğitimine başlamamak da yürümeye hazır bir çocuğu engellemeye benzer.
Hazır Olma İşaretleri
Bazı çocuk davranışları ebeveynler tarafından yanlış yorumlanarak çocuğun tuvalet eğitimine hazır olduğu şeklinde anlaşılabilir. Bu işaretler şunlardır:
- Çiş ya da kaka yaparken veya yaptıktan sonra size söylemesi
- Bezini çıkarması
- Bez değiştirmeyi sevmemesi
- Bezden çıkan kakayla oynamak istemesi
Çocuğun gerçekten eğitime hazır olduğunu düşündüren işaretler ise şunlardır:
- Kaka yapmak için saklanması veya sizin ya da yabancıların yanında kak yapmaktan çekinmesi
- Sizden çok az yardım alarak giyinip soyunabilmesi, özellikle pantolon ve iç çamaşırını indirip kaldırabilmesi
- Acıkmak, susamak gibi basit beden hislerini söyleyebilmesi
- Arada tuvaletini yapmadan önce bu ihtiyacını söylemesi
- İki ya da üç basit talimatı yerine getirebilmesi
- Bazen bezi değiştirmenizi istemesi veya söylemeden size yeni bez getirmesi
- Öğle uykusundan uyandığında genelde kuru kalkması
- Bezi iki saat ya da daha uzun süre kuru kalması
Bu işaretlerden bir veya daha fazlası varsa ve yaşı da uyumluysa, eğitime başlamak için doğru zaman olma ihtimali yüksektir. (Sarah Ockwell-Smith, Bezden Tuvalete Kolay Geçiş)
Ne Zaman Başlanmaz?
Tuvalet eğitimi için uygun olmayan tek zaman, çocuğun fizyolojik veya duygusal olarak hazır olmadığı zamandır. Bu eğitim, ilk birkaç hafta dikkat ve odaklanma gerektirir. Bu sebeple bazı durumlarda eğitime başlama kısa bir süreliğine ertelenebilir:
- Aileye yeni bir bebek doğduysa (yaklaşık bir-iki hafta kadar önce)
- Her an doğum yapmanız bekleniyorsa (iki haftadan az kaldıysa)
- Çocuğunuz hastaysa
- Çocuğunuzun hayatında kreşe başlamak, yeni eve taşınmak, anne baba boşanması gibi yeni bir değişiklik varsa ve buna henüz alışamadıysa
Bütün yaşıtlarının veya kardeşinin o yaşta çoktan bezden kurtulmuş olması, mevsimin uygun olması veya etraftan sürekli “hala bez mi takıyor?” baskısının olması, bir çocuğun tuvalet eğitimine başlaması için tek başına gerekçe olmamalıdır.
Lazımlık mı Tuvalet mi? Eğitime Başlamaya Hazırlık
Lazımlık veya tuvaletle eğitime başlamak, daha çok kişisel bir tercihtir. Lazımlık, daha taşınabilir ve ani tuvalete gidişleri kolaylaştırdığı için kullanışlıdır. Direkt tuvaletle başlamak, bir noktada lazımlıkla vedalaşmayı gerektirmeyeceği için tercih edilebilir. Süreç içinde çocuğun tercihine göre de bir yol izlenebilir.
Eğer lazımlıkla başlanacaksa, mümkün olduğu kadar sade ve ses ışık olmayan, çocuğun sevdiği karakterin olduğu bir lazımlık seçilmelidir. Eğitime başlamadan tercihen bir iki hafta önce lazımlık eve getirilip çocuğun görebileceği bir yere konulmalı ve bu konuda konuşulmalıdır. Lazımlık, bir aydan daha uzun süre önce eve alınmamalıdır.
Tuvalet eğitimi sırasında doğru kıyafet seçimi, sizin ve çocuğun daha az yorulmasına ve gerilmesine destek olur. Beli lastikli, bol, fermuar veya kemer bulunmayan, rahat giyip çıkarılan kıyafetler tercih edilebilir. Evinizi tuvalet eğitimine hazırlamak da daha az gerginliğe ve iş yüküne yardımcı olur.
Çocuğunuzu tuvalet eğitimine fiziksel olarak hazırlarken, duygusal olarak da hazırlamak önemlidir. Bunun için çocuğu bilgilendirmek faydalıdır. Çocuğun tuvalete gitmekle ilgili geliştirebileceği korkuları engellemek için çiş ve kaka süreçlerini onun anlayabileceği bir dille anlatabilirsiniz. Resimli çocuk kitapları bu konuda yardımcı olabilir. Çiş ve kaka yapmayı normalleştirmek, süreci kolaylaştıracaktır. Tuvalete gitmekle ilgili utanma duygusunu ortadan kaldıracak, kendi bedensel uzuvlarını tanıtacak ve tuvalet eğitimini sahiplenmesi konusunda cesaretlendirici tutumlar, çocuğun istekli ve rahat olmasına destek olacaktır.
Tuvalet Eğitim Süreci
Tuvalet eğitimi sürecinde en kritik nokta, ebeveynin kendini nasıl hissettiği ve çocuğuna ve kendine güvenmesidir. Çocuklar çoğunlukla ebeveynlerinden daha önce hazır olurlar. Siz de hazırsanız ve sürece güveniyorsanız başlayabilirsiniz. Yapılacak ilk şey, lazımlığın yerini seçmektir. Tuvalete veya gün içinde en çok vakit geçirdiğiniz odaya koymayı tercih edebilirsiniz. En azından iki veya üç gün evden çıkmamak daha iyi olacaktır. Nasıl ilerlediğinize bağlı olarak dışarı çıkmayı değerlendirebilirsiniz. İlk günler, tuvaletin çoğunun dışarı kaçacağını kabul etmek, gerginliği ve vereceğiniz tepkileri azaltacaktır. Gün geçtikçe kazalar azalacaktır.
Kazalara Nasıl Tepki Vermelisiniz?
Sakin olmak, öncelikle yapılması gereken şeydir. Çocuğunuzun öğrenme sürecinde olduğunu ve hata yapmasının kaçınılmaz olduğunu akılda tutmalısınız. Çabaya övgü önemlidir. “Yetişmeye çalıştın ama olmadı, sorun değil. Bir dahakine yetişmeye çalışırsın” gibi cümleler yardımcı olacaktır. Çocuğa altına kaçırdığı için kızmak veya bağırmak, tuvalet eğitiminin korku ve endişeyle eşleşmesine sebep olabilir. İlk birkaç günde tamamen kuruluk beklemek çok gerçekçi değildir. Bu sebeple her kazada kendinize, çocuğun öğrenme sürecinde olduğunu hatırlatmalısınız.
Tuvalet Eğitimindeki Başarıyı Ödüllendirmek/Övmek
Çevrenizdeki tuvalet eğitimi veren ebeveynlerin ödül vererek süreci yönettiğini görmüş olabilirsiniz. Tuvalete oturmak için ödülle kandırılmaya ihtiyaç duyuyorsa, çocuk zihnen veya bedenen tam olarak hazır değildir. Evet, ödül sunulduğu için çişini yapabilir; fakat bu sefer de ödül almak için bedensel hislerini bastırmayı öğrenebilir veya çocuğun içsel motivasyonu körelir. Bazen ebeveynler kazalar olduğunda çocuğu cezalandırabiliyor. Çocuğun bilerek ya da şımarıklıktan yapmadığını düşünerek bağırıp azarlayabiliyorlar. Oysa çocuk sadece öğrenme sürecindedir ve henüz bu konuda yetkin değildir.
Tuvalet eğitiminde övgü çok yüzeysel olduğunda, “aferin, akıllı çocuk” gibi ifadeler de içsel motivasyonu baltalayan bir durumdur. İstediğimiz şey, çocuğun bedenindeki sinyalleri takip etmesi ve yapıp yapmayacağına karar vermesidir. Tuvalete oturup çişinin olmadığına karar verdiğinde övgü alamayacak ve bir süre sonra bedenini dinlemeye devam etmeyecektir. Tuvalet eğitiminde ve genel olarak çocuk eğitiminde işe yarayan bir övgü çeşidi, sonuç ne olursa olsun çocuğun girişimine ve çabasına odaklanan, çocuğa tam olarak neyi iyi yaptığını söyleyen övgüdür. “Daha kakan gelmemiş ama lazımlığa oturup gelmesini beklemek iyi fikirdi” tarzında bir övgü, çocuğun eylemlerinin yarattığı etkiyi öğrenip anlamasına yardımcı olur.
Çocuğa sürekli tuvaleti olup olmadığını sormak veya durup durup hatırlatmak iyi bir fikir değildir. Çocuğunuza saat başı bir kez çişi olup olmadığını sormak yeterlidir. Çocuk, yaklaşık bir bardak su içtikten sonra çişini yapma ihtiyacı duyacaktır. Sıvı tüketimini gözlemleyerek tuvalete gitmeyi teklif etmek daha uygun olacaktır. Tuvalet eğitimi yaşındaki bir çocuk günde iki kez kaka yapar ve büyük olasılıkla benzer saatlerde yapar. Yine de çocuğunuz çiş ya da kaka yapması gerektiğini söylemezse, işaretleri gözlemleyebilirsiniz. Bedenini sıkıştırıyorsa, bacaklarını birleştirip kasıyorsa veya huzursuz kıvranıyorsa, tuvaleti teklif etme zamanı gelmiştir.
Gece Eğitimi
Ebeveynlerin bazıları hem gece hem gündüz bezini aynı anda bırakmayı düşünürken, bazıları önce gündüz bezini sonra gece bezini çıkarmayı daha rahat bulurlar. Hangisini seçeceğiniz size ve çocuğunuza kalmış; ancak aklınızda tutmanız gereken şey, gece kuruluğunun gündüz kuruluğundan daha sonra geldiğidir. Çocuk bezle vedalaşmış olmasına rağmen bir süre daha altını ıslatabilir ve bu normal bir durumdur. Eğer gece eğitimini sonra vermeye karar verdiyseniz ve çocuğunuz gündüz uykusu uyuyorsa, bu uyku sırasında bezsiz olmalıdır ki gün içinde lazımlık kullanması gerektiğine dair mesaj net olsun. Gece, hava karardığında pijamalarını giyip yattığında bez kullanılmalıdır.
Tuvalet Eğitiminde Yaşanabilecek Sorunlar
Bazen çocuklar tuvalet eğitimi sırasında çişini tutar veya lazımlık kullanmayı reddeder. Bunun birkaç sebebi vardır. Eğitime çok erken başladıysanız başaramama duygusu çocuğun güvenini sarsabilir. Bazen de bazı enfeksiyon gibi rahatsızlıklar sebebiyle çiş yaparken acı duyduysa tekrar yapmaktan korkabilir. Tedavisini olduktan sonra artık çiş yaparken acımayacağı konusunda güven vermelisiniz. Bir çocuğun hayatıyla ilgili kontrol sahibi olabildiği nadir yerlerden biri de tuvalettir. Kendi hayatında yeterince özerkliği olmadığını düşünen çocuk da tuvaleti reddedebilir. Kiminle ve hangi oyuncağıyla oynayacağı, ne giyeceği vb kendi karar verebileceği alanları ve kadar genişletirseniz tuvalet konusunda o kadar rahatladığınızı göreceksiniz. Altına kaçırmaktan ve sonrasındaki tepkiden korkan çocuk da tuvaletini tutar. Kaza olduğunda kızılıp utandırılmadığından emin olmalısınız. Yetersiz sıvı tüketiminde de çiş yapma seyrekleşir ve ebeveyn tuttuğunu düşünebilir. Çocuğun yeteri kadar sıvı alıp almadığını takip edebilirsiniz.
Bazı çocuklar da sinyallerini fark ettiğiniz halde kakasının olmadığını söyler ve yapmak istemez. Bunun da birkaç sebebi vardır. Çocuk bir şekilde kak yapmakla acıyı kafasında birleştirdiyse kaka yapması zorlaşabilir. Eğer kabızlık sebebiyle tutuyorsa tedavinin yapılıp kaka yaparken acıyacak kaygısını gidermek için resimli çocuk kitaplarından destek alabilirsiniz. Bazen tuvaletten gelen sifon sesi gibi sesler çocuğun korkmasına tuvalete girmekten kaçınmasına sebep olabilir. Çocuk bir defa altına kaçırdığında azarlandıysa yine “ortalığı batırma” korkusundan kakasını tutmaya çalışmasına sebep olabilir. Bazen de çocuk birinin önünde kakasını yapmaktan rahatsız oluyordur. Böyle bir durumda ona ihtiyaç duyduğu mahremiyet ortamını sunmak sorunu çözecektir.
Tuvalet eğitimi çocukların hayatlarının önemli bir gelişim basamağıdır. Aşırı sert veya fazla ihmalkar tutumlar veya vaktinden önce veya çok sonra verilmeye çalışılan tuvalet eğitimleri uzun vadede sorunlara davetiye çıkarmaktadır. Çocuğun bedenini tanımasına ve kontrol etmesine rehberlik eden bir anlayışla bu süreci yönetmek hem çocuk hem ebeveyn için geleceğe sağlıklı bir yatırım olacaktır.
