Herkes yaşamında gerçekleşen olayların sorumluluğunu bir şeylere yükler. Kimileri olumsuz olayların dahi sorumluluğunu kendi üzerine alırken kimileri de olayların dış sebeplerden olduğunu düşünür. Bu zıt bakış açılarının sebebiyse bireylerin kontrol odaklarının farklılığıdır. Bugünkü yazımızda kontrol odağı kavramını inceleyip bu kavramın bireylerin yaşamına olan çeşitli etkilerini ele alacağız.
Kontrol Odağı Teorisi
Kontrol odağı teorisi Julian Rotter tarafından geliştirilmiş olup bireylerin davranışları ve karşılaştıkları olayların sonuçlarının kaynağını yorumlama şekli olarak ifade edilebilir (Mert ve Kahraman, 2020). Sıklıkla bireylerin davranışları konusundaki inanışlarını tanımlamak için bu kavrama başvurulur (Mert ve Kahraman, 2020). Bireyler davranışlarının sorumluluğunu üzerine alabilir veya dışsal faktörlere aktarabilir (Kaya ve Başkan, 2020).
İç Kontrol Odağı Nedir?
Bireyler karşılaştıkları olayların sonuçlarının kendi yetenek, beceri, irade ve davranışlarından kaynaklandığını düşünüyorlarsa iç kontrol odağına sahiptirler (Mert ve Kahraman, 2020). İç kontrol odağına sahip kişiler yaşadıkları olumlu ve olumsuz olayların, başarı ve başarısızlıklarının kendi sorumluluğunda olduğunu düşünürler (Kaya ve Başkan, 2020). Yaşamlarındaki olayların kontrolünü ellerinde tuttuklarına inanırlar (Çırakoğlu ve Tezer, 2010). İç kontrol odağına sahip kişiler başarılarını kendi çabalarıyla elde ettiklerine inandıklarından dolayı yaşamlarında değişiklikler yapma, girişimlerde bulunma gibi konularda daha motive olabilirler (Mert ve Kahraman, 2020).
Dış Kontrol Odağı Nedir?
Bireyler yaşamlarındaki olayların kendi davranışlarından değil de kader, şans, tesadüf ve diğer kişiler gibi dış faktörlerden kaynaklandığını düşünüyorlarsa dış kontrol odağına sahiptirler (Kaya ve Başkan, 2020). Dış kontrol odağına sahip bireyler başarılı olduklarında bu durumun tesadüf veya şans eseri olduğunu düşünebilirler (Mert ve Kahraman, 2020). Olumsuz yaşantılarda ise bu durumda kendi davranışlarının paylarını görmekte zorlanabilir ve sebepleri dış faktörlere bağlayabilir (Kaya ve Başkan, 2020). Dış kontrol odağına sahip kişiler diğer kişilerin onayına iç kontrol odağına sahip kişilerden daha fazla ihtiyaç duyabilirler; onlar için toplumsal kabul önemli bir konu olabilir (Mert ve Kahraman, 2020). Bundan dolayı risk almada tereddüt edebilir ve belirsizliklere karşı tahammülsüz olabilirler (Mert ve Kahraman, 2020).
İç ve Dış Kontrol Odaklarının Bireylerin Yaşamlarına Yansımaları
Bağımlılıklar: Dış kontrol odağına sahip kişilerin kumar bağımlılığı gibi bağımlılıkları geliştirme riski, iç kontrol odağına sahip olanlara göre daha fazladır (Kaya ve Başkan, 2020). İç kontrol odaklı bireyler kumar oynadıklarında dış kontrol odaklı bireylere göre daha düşük miktarlarda oynama eğilimi gösterirler (Kaya ve Başkan, 2020).
İlişkiler: İç kontrol odağına sahip kişilerin sosyal becerileri, dış kontrol odağına sahip olanlara göre daha fazladır (Çırakoğlu ve Tezer, 2010). İç kontrol odaklı bireyler, ilişkilerindeki anlaşmazlıkları çözmede iletişim odaklı olup ilişkilerini iyileştirmeye yönelik aktif çaba harcamaya eğilimlidirler (Çakıroğlu ve Tezer, 2010). Dış kontrol odaklı bireyler ise ilişkilerinde kaçınma odaklı iletişim stili benimseyip pasif olabilirler (Çakıroğlu ve Tezer, 2010).
İş Tatmini ve İş Performansı: İç kontrol odaklı bireyler dış kontrol odaklı bireylere göre iş yerinde daha yüksek performans sağlama eğiliminde olabilirler (Tanç, 2016). Aynı şekilde iç kontrol odağı iş tatmininin artması konusunda rol oynayabilir (Tanç, 2016).
Benlik Saygısı: İç kontrol odağı bireylerin kendileri hakkında daha olumlu düşünmesine ve kendilerini sevmesine olumlu bir katkıda bulunabilir (Şenel vd., 2019).
Benlik Ayrışması: İç kontrol odağına sahip bireyler kendilerini içerisinde bulunduğu toplumdan ve ailesinden ayrı bir birey olarak görmeye eğilimlidirler (Mert ve Kahraman, 2020).
Stres ve Kaygı Düzeyi: Dış kontrol odağına sahip kişilerin stres ve kaygı düzeyleri, iç kontrol odağına sahip kişilere göre daha yüksektir (Mert ve Kahraman, 2020). Dış kontrol odaklı kişiler olumsuz bir durumla karşılaştıklarında çareyi dışarıda aradıklarından daha fazla stres yaşayabilirler; diğer yandan iç kontrol odaklı kişiler kendi becerilerine güvendiklerinden daha kontrollü olabilirler (Mert ve Kahraman, 2020).
Sonuç
Rotter’ın geliştirdiği kontrol odağı kuramı, bireylerin yaşamlarındaki olayların kaynağını belirlemeye yardımcı olur. İç kontrol odaklı bireyler yaşamlarındaki olayların sonuçlarını kendi yetenek ve davranışlarına bağlarken dış kontrol odaklı bireyler ise kader, şans gibi dış etkenlere bağlarlar. İç kontrol odağı bireylerin yaşamlarını kendi kontrolüne almasına ve daha başarılı ve mutlu bir yaşam sürmelerine yardımcı olabilir. Dış kontrol odağına sahip bireyler ise dış faktörlere bağlı bir biçimde yaşayabilirler.
Kaynakça
- Çırakoğlu, O. C., & Tezer, E. (2010). Kontrol odağı ve eleştirel düşünmenin üniversite öğrencilerinin ilişki doyumsuzluklarına verdikleri tepkiler üzerindeki yordayıcı rolü. Türk Psikoloji Yazıları, 13(26), 29-41.
- Kaya, F. Ş., & Başkan, A. (2020). Kumar oynama motivasyonunun iç-dış kontrol odağı ile ilişkisi. Bağımlılık Dergisi, 21(3), 210-222.
- Mert, A., & Kahraman, M. (2020). Üniversite öğrencilerinin benlik ayrimlaşmasi, özgecilik, iç-diş kontrol odaği ve pozitif-negatif duygu düzeyleri arasindaki ilişkilerin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, (53), 336-369.
- Şenel, B., Çolak, B., Duman, B., & Öncü, B. (2019). KADIN VE ERKEKLERDE KONTROL ODAĞI ALGISINDAKİ FARKLILIKLAR VE BENLİK SAYGISI İLE İLİŞKİSİ. Kriz Dergisi, 27(2), 79-85.
- Tanç, A. (2016). Muhasebe meslek mensuplarının iş tatmini üzerinde kontrol odağı etkisini tespit etmeye yönelik bir araştırma. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (69), 83-98.
