Bir tartışmayı kazanıp bir dostluğu kaybetmek… Terfi alıp mental açıdan tükenmek… Bir ihaleyi kazanırken maddi kayba uğramak… Bazen elde edilen başarının bedeli, kazancı gölgeleyecek derecede eksi yazar haneye. Her zafer başarı değildir, bazı zaferler yalnızca kaybın ertelenmiş hâlidir. Tarihte bunun bir adı vardır: Pirus Zaferi.
M.Ö 279 yılında Epir Kralı Pyrrhus, Roma ordusuna karşı kazandığı savaşta büyük bir başarı elde etmişti. Ancak bu zafer, ordusunun önemli bir bölümünü kaybetmesine neden olmuştu. Rivayete göre Pyrrhus, bu durum karşısında “Bir zafer daha kazanırsak tamamen mahvolacağız.” demişti. O günden sonra Pirus zaferi, kazanılmış olmasına rağmen bedeli nedeniyle anlamını yitiren başarıları tanımlamak için kullanılmaya başlandı.
Aradan iki bin yıldan fazla zaman geçmesine rağmen insan davranışları bu anlamda bazı noktalarda değişmedi. Bugün mevzubahis mücadele savaş meydanlarında değil; insan ilişkilerinde, rekabet ortamlarında, kariyer odaklı ve kişisel hedeflerde veriliyor. Peki insanlar neden bazen kendilerine zarar verebilecek kadar büyük mücadelelerin içinde kalmaya devam eder?
Psikoloji ve bazı sosyal bilimleri şemsiyesi altına alan birtakım araştırmalar bu sorunun cevabını; rekabet, statü motivasyonu, kayıptan kaçınma ve karar verme süreçleri üzerinden açıklamaya çalışmaktadır.
Rekabetin Gerçek Amacı Nedir?
Rekabet çoğu zaman bireyin kendi kazancını artırma çabası olarak değerlendirilir. Ekonomi literatüründeki klasik yaklaşımlarda rekabet, kişinin kendi çıkarlarını maksimize etme isteğiyle açıklanır (Messick & McClintock, 1968). Ancak insan davranışı yalnızca maddi kazançlarla açıklanamayacak kadar karmaşıktır.
Robert Sapolsky’nin (2005) çalışmaları, sosyal canlılarda rekabetin önemli bir bölümünün hiyerarşi ve statü kazanımıyla ilişkili olduğunu göstermektedir. İnsanlar bazen yalnızca bir ödül için değil; üstün gelmek, kabul görmek ve sosyal konumlarını güçlendirmek için mücadele ederler.
van den Bos ve arkadaşlarının (2013) gerçekleştirdiği “Pyrrhic Victories: The Need for Social Status Drives Costly Competitive Behavior” isimli çalışma, bu durumu deneysel olarak incelemiştir. Araştırmada katılımcılar, rekabet ortamında ekonomik açıdan dezavantajlı hâle gelmelerine rağmen rakiplerini yenebilmek için daha fazla risk almışlardır.
Bu sonuç önemli bir ayrıma işaret eder: İnsan bazı durumlarda fiziksel ödülü kazanmak için değil, rakibinin kazanmamasını sağlamak için kasıtlı bir mücadeleye girer ve bu anlamda direnç gösterir. Tam da burada zafer, bir hedef olmaktan çıkar ve kişinin kimliğini koruma ve kendini ispat çabasına dönüşür.
Kaybetme Korkusu ve Kararların Görünmeyen Yönü
İnsanların Pirus zaferlerine yönelmesindeki bir diğer önemli mekanizma, kayıplara verilen psikolojik tepkidir. Kahneman ve Tversky’nin (1979) geliştirdiği Beklenti Kuramı (Prospect Theory), insanların kazanç ve kayıpları aynı şekilde değerlendirmediğini ortaya koymuştur.
Kurama göre insanlar, aynı büyüklükteki kazançtan elde ettikleri mutluluğa kıyasla, aynı büyüklükteki kaybın yarattığı acıyı daha fazla hissederler. Bu durum kayıptan kaçınma (loss aversion) olarak açıklanmaktadır.
Bu nedenle insanlar çoğu zaman kazanmak için değil, kaybetmemek için mücadele eder. Ancak burada bir paradoks söz konusu olabilir. Kaybetmekten kaçınma isteğiyle kişi daha büyük riskler almaya yönelebilir.
Başlangıçta küçük bir kaybı önlemek amacıyla sürdürülen mücadele, zaman içerisinde bedeli giderek ağırlaşan bir sürece dönüşebilir. Böylece kişi zafer kazansa bile, bu zaferin kendisine neye mal olduğunu gözden kaçırabilir.
Vazgeçememek: Geçmişin Gelecek Konusunda Belirleyici Olması
Pirus zaferlerinin devam etmesinde etkili olan bir diğer psikolojik mekanizma batık maliyet yanılgısıdır (Arkes & Blumer, 1985).
İnsanlar geçmişte harcadıkları zaman, enerji veya kaynaklar nedeniyle güncel hayatlarında kendilerine zarar veren kararları sürdürme eğilimi gösterebilirler. Çünkü vazgeçmek yalnızca mevcut bir hedefi bırakmak anlamına gelmez; aynı zamanda geçmişte verilen kararların yanlış olabileceğini ve çabanın sonucunda elde kalanın eksi olduğunun kabul edilmesini de gerektirir.
Bu yanılgının arkasında pişmanlık korkusu, duygusal bağ ve aşırı iyimserlik gibi faktörler yer alır. Başarısız olduğu bilinen bir ilişkiyi, zarar eden finansal bir yatırımı veya insanı tüketen bir hedefi sürdürmekteki motivasyon bazen gelecekteki kazanç ihtimalinden değil, geçmişte yapılan yatırımın boşa gitmesini kabullenememekten doğar.
(Geçmişe yapılan yatırım, geleceğin esaretinde olmak zorunda değildir.)
Esas Mücadele Zihindedir
Pirus zaferleri yalnızca yanlış hesaplamalar sonucunda ortaya çıkmaz. Bazen verilen kararları gerçek sonuçlardan ziyade, kişilerin benlik algısı şekillendirir.
Festinger’in (1957) bilişsel uyumsuzluk kuramına göre insanlar, inançları ve davranışları arasındaki çelişkiden rahatsızlık duyarlar. Bu nedenle yanlış bir karar verdiklerini kabul etmek yerine, verdikleri kararları haklı çıkarma eğiliminde davranış örüntüleri sergilerler.
Tüm örneklerin ışığında görülen odur ki insanlar gündelik hayatta küçük Pirus zaferleri yaşamaya sık sık ortam hazırlarlar ve bumerang gibi fırlattıklarını sandıkları şeyleri yeniden hayatlarına çekerler.
Son Söz
Gerçek zafer yalnızca hedefe ulaşmak değildir; o hedefe ulaşırken ödenen bedelin farkında olabilmek ve gerektiğinde mücadeleyi sonlandırabilmektir. Nitekim bazı günlerde en büyük kayıplar, yenilgilerden değil; uğruna her şeyin göze alındığı zaferlerden doğar. Belki de en ağır Pirus zaferleri savaş meydanında değil; vazgeçilemeyen davalarda, korunmaya çalışılan suni kıvama gelmiş ilişkilerde ve mağlubiyetle anılmamak için ittirilen mücadelelerde gizlidir.
Çünkü bazı savaşları kazanmak değil, hangi savaşların kazanılmaya değmediğini anlayabilmek gerçek başarıdır. Güçlü insanlar da bir bakıma bu vizyona sahip değil midir?
Kaynakça
- Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124–140. https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4
- Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press. Hodgson, A. (t.y.). Prospect Theory: An Overview [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Sl-qgzF70IM
- Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291. https://doi.org/10.2307/1914185 van den Bos, W., Golka, P. J. M., Effelsberg, D., & McClure, S. M. (2013). Pyrrhic victories: The need for social status drives costly competitive behavior. Frontiers in Neuroscience, 7, Article 189. https://doi.org/10.3389/fnins.2013.00189