Bazı karşılaşmaların hızında tuhaf bir doğallık vardır. Sanki uzun süredir tanışılıyormuş gibi konuşulur; cümleler beklemeden derinleşir, paylaşımlar kısa sürede kişisel bir alana girer. Temas artar, göz teması uzar, zaman fark edilmeden geçer.
Bu tür anlar çoğu zaman “nadir” olarak adlandırılır. Çünkü yaşanan yoğunluk, kişide güçlü bir bağ kurulduğu hissini uyandırır. Oysa psikolojik açıdan yoğunluk ile bağ aynı süreç değildir. Yoğun temas, iki kişinin o anki duygusal açıklıklarının kesişmesidir. Bu açıklık bazen ortak bir yalnızlıktan, bazen bir yaşam yükünden, bazen de yalnızca zamanlamanın getirdiği kırılganlıktan doğar. Özellikle hayatın ağırlaştığı dönemlerde insan, temas ihtiyacını daha güçlü hisseder. Bu noktada yakınlık bir tercih olmaktan çok, bir düzenleme biçimine dönüşebilir.
Kırılganlık ve Güvenli Alan İhtiyacı
Yoğun bir karşılaşma sırasında sinir sistemi hem uyarılır hem de rahatlar. Kişi kendini görülmüş, anlaşılmış ve canlı hisseder. Ancak aynı yoğunluk, bazı bireylerde kısa bir süre sonra geri çekilme ihtiyacını da tetikleyebilir. Çünkü yakınlık arttıkça kırılganlık da artar; kırılganlık ise herkes için tolere edilebilir bir alan değildir. Yakınlık–kaçınma dinamiği tam da bu noktada ortaya çıkar. Kişi temas etmek ister; ancak temasın sürekliliğini taşıyacak içsel düzenlemeye her zaman sahip olmayabilir. Hissetmek ile sürdürebilmek arasındaki fark, çoğu zaman duygunun gücünden değil, kapasitenin sınırlarından kaynaklanır.
Bu nedenle deneyimin kendisi kadar, deneyimin nasıl sonlandığı da belirleyici hâle gelir. İnsan yalnızca yaşadıklarını değil, yaşadıklarının akıbetini de anlamlandırmak ister. “Nadir” olarak deneyimlenen karşılaşmaların zihinde bu denli yer kaplamasının nedeni yalnızca yaşanan anın yoğunluğu değildir. İnsan zihni, tamamlanmamış deneyimlere tutunma eğilimindedir. Hızlı başlayan ve güçlü bir anlam duygusu yaratan temaslar, yarım kaldığında zihinsel olarak kapanmaz; aksine genişler.
Belirsizliğin Zihinsel Yükü
Belirsizlik, çoğu zaman açık bir reddedilmeden daha zorlayıcıdır. “İstemiyorum” cümlesi incitici olabilir; fakat zihni serbest bırakır. Açıklama olmaksızın gelen ani bir mesafe ise kişiyi kendi varsayımlarına teslim eder. Bu noktada sıkça benzer iç diyaloglar ortaya çıkar: “Bir şeyi yanlış mı yaptım?”, “Yeterince iyi değil miydim?”, “O an hissettikleri gerçek değil miydi?” Burada devreye giren çoğu zaman öz-değer eksikliğinden ziyade kontrol ihtiyacıdır. İnsan zihni, ilişkiyi sürdürme olasılığını kendi davranışlarına bağlamak ister. Çünkü sebep “benim yaptığım bir şey” ise, gelecekte düzeltilebilir. Oysa geri çekilmenin nedeni karşı tarafın içsel çatışmasıysa, bu durum kontrol alanının dışındadır ve bu belirsizlik daha zor tolere edilir.
Yakınlık–kaçınma dinamiğinde geri çekilen taraf çoğu zaman duygunun yokluğundan değil, yoğunluğundan uzaklaşır. Ancak bu uzaklaşma biçimi iletişimsiz olduğunda, karşı tarafta yalnızca bir hayal kırıklığı değil, derin bir belirsizlik hissi yaratır. Yaşanan temas ile sonrasında gelen mesafe arasında görünür bir köprü olmadığında, davranış ile duygu arasındaki tutarsızlık zihni sürekli açıklama arayışına iter. Bir gece hissedilen sıcaklık ile birkaç gün sonraki soğukluk yan yana geldiğinde, kişi bu farkı doğal olarak kendisi üzerinden okumaya başlar. Oysa çoğu zaman geri çekilme, karşı tarafın yetersizliğinden değil; yoğunluğu düzenleyememe hâlinden kaynaklanır.
İletişimsizliğin Yarattığı Sessiz Sorgu
İncitici olan çoğu zaman mesafenin kendisinden ziyade, mesafenin açıklamasız kalmasıdır. Çünkü temas sırasında hissedilen şey gerçektir; ancak temasın ardından gelen sessizlik bu gerçeği gölgeler. İnsan, en çok yaşadığının inkâr edilmediğini duymaya ihtiyaç duyar. Bir bağın sürdürülememesi anlaşılabilir olabilir; fakat o bağın hiç konuşulmadan askıda bırakılması, karşı tarafta değere dair sessiz bir sorgu başlatır.
Bu tür bağlar nadirdir. Çünkü herkes aynı anda aynı düzeyde açık değildir. İki kişinin savunmalarının eşzamanlı olarak gevşemesi, kırılganlığın benzer bir hızda paylaşılması sık rastlanan bir eşleşme değildir. Bu nedenle böyle anlar yaşandığında güçlü hissedilir. “Uzun zamandır böyle hissetmemiştim” ifadesi çoğu zaman bir abartı değil, kişinin gerçekten uzun süredir bu düzeyde açık olmamış olmasının ifadesidir.
İnsanın Karmaşık ve Sınırlı Doğası
Yoğun bir temasın ardından gelen mesafe, yaşanan temasın değersiz olduğu anlamına gelmez. Bazen tam tersine, değeri ve ağırlığı hissedildiği için geri çekilme gerçekleşir. Çünkü gerçek bir yakınlık, sorumluluk, süreklilik ve duygusal kapasite gerektirir. Özellikle hayatın ağırlaştığı dönemlerde kurulan bağlar bu çelişkiyi daha görünür kılar. Bir yandan insanı canlı hissettirir, umut verir; diğer yandan “Şu an bunu taşıyabilir miyim?” sorusunu beraberinde getirir. Bu çelişki, bağın sahte olduğunu değil; insanın karmaşık ve sınırlı olduğunu gösterir.
Yoğun bir temasın ardından geri çekilen kişide yalnızca kaçınma değil, özleme ve geri dönme dürtüsü de bulunabilir. Yaklaşma ve kaçınma eğilimleri aynı anda var olabilir. Dışarıdan bakıldığında bu tutarsızlık gibi görünse de, içeride çoğu zaman bir regülasyon çabası yaşanır. Ancak bir tarafın içsel çatışması, diğer tarafın belirsizlik deneyimini ortadan kaldırmaz. İnsan yalnızca yaşadığı duygunun gerçekliğini değil, o duygunun akıbetini de bilmek ister.
Dolayısıyla iki gerçek aynı anda var olabilir: Yaşanan bağ sahici ve değerli olabilir; aynı zamanda sürdürülememiş olabilir. Bir kişi hem etkilenmiş hem de uzaklaşmış olabilir. Bu durum, yaşananın önemsizliğini değil; insanın sınırlı ve karmaşık doğasını gösterir. Nadir temasların iz bırakmasının nedeni de budur. Kişi uzaklaşsa bile, o açıklığın ve derinliğin mümkün olduğunu bilmek zihinde kalır. Bazen sürdürülemese bile, böyle bir bağın mümkün olduğunu bilmek yeterlidir. İşte bu, yakınlığın ve aşkın hem kırılgan hem de değerli doğasını en yalın hâliyle görünür kılar.
KAYNAKÇA
-
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). New York, NY: Guilford Press.
-
Schore, A. N. (2019). Right brain psychotherapy. New York, NY: Norton.
-
Barrett, L. F. (2017). How emotions are made. Boston, MA: Houghton Mifflin Harcourt.
-
Perel, E. (2017). The state of affairs: Rethinking infidelity. New York, NY: HarperCollins.
-
Safran, J. D., & Muran, J. C. (2018). Negotiating the therapeutic alliance. New York, NY: Guilford Press.
