Gittiğim kafelerde, yürüdüğüm sokaklarda, kullandığım toplu taşıma araçlarında ve hatta oturduğum evlerde sıkça tanık olduğum ortak bir manzara var: herkes ekranlara bakıyor. Arkadaşlarıma en son hangi kitabı okuduklarını sorduğumda ya hatırlamıyorlar ya da “zamanım yok” cevabını veriyorlar. Kitap okumak giderek düşünsel ihtiyaç olmaktan çıkıp, boş zaman etkinliği olarak görülüyor. Hatta daha da ötesinde, kitap artık çoğu zaman yalnızca bir nesneye indirgenmiş durumda.
Okuma edimi bir eylem olmaktan uzaklaşmış; kitaplar okunmak için değil, görünmek için var olur hâle gelmiş gibi. Bazı kişiler ise toplu alanlarda kitap okumaktan, “Başkalarını etkilemek için mi okuduğumu düşünürler?” kaygısıyla bilinçli olarak kaçınıyor. Okumanın bile bir performans olarak algılandığı bu atmosfer, düşünsel sessizliği boğan bir gürültü üretiyor.
Türkiye’de düzenli kitap okuyan kesim, nüfusun yalnızca yaklaşık %27’sini oluşturuyor. Çeşitli araştırmalara göre, Türkiye’nin kitap üretiminde dünyada ilk 10’da (bazı verilere göre ilk 5’te) yer aldığını gösterirken; okuma süresi söz konusu olduğunda son sıralarda kaldığımızı ortaya koyuyor. Günlük ortalama kitap okuma süresi yalnızca 1 dakika civarındayken, televizyon izlemeye yaklaşık 6 saat, internette vakit geçirmeye ise 3 saat ayrılıyor. Bu tablo, kitapların çoğu zaman yalnızca “sınavları geçmek” için ya da evlerde dekoratif bir obje olarak var olduğunu düşündürüyor.
Dikkat Ekonomisi: Tiktoklaşan Zihinler
Sosyal medya, karşımıza çıkardığı video sürelerini 15 saniyeye indirerek beynimizi sürekli dopamin ödülüne alıştırdı. Bazen film izlerken dahi telefonumuzla da başka videolar izler hale geldik. Dikkat ekonomisi, bireyin bilişsel enerjisinin platformlar arasında paylaşıldığı her bildirimin, her kaydırmanın ve her kısa videonun bu enerjisi ele geçirmeye çalıştığı bir düzlemi ifade eder. Tiktok benzeri mecralar, hızlı tüketilen içeriklerle zihni sürekli uyarır ancak bu uyarılma derinlik üretmez yalnızca geçici haz sağlar.
Bu süreçte zihin, uzun süreli odaklanma beceresini giderek kaybeder. Bir metnin başında kalmak, bir düşüncenin içinde sabırla ilerleyebilmek zorlaşır. Kitap okuma eylemi ise bu hız kültürüyle doğrudan çatışır çünkü okuma yavaşlamayı, durmayı ve sessizlik ile temas etmeyi gerektirir. Tiktoklaşan zihinler için bu, neredeyse tahammül edilemez bir deneyime dönüşür.
Vitrin Kitapları: Okumak için Değil, Sahip Olmak İçin
Günümüzde kitaplıklar artık zihnin değil, kimliğin vitrini hâline gelmiş durumda. Hangi kitapların rafta görünür olduğu, hangi düşüncelerin gerçekten içselleştirildiğinden daha önemli sayılıyor. Bir kitabı satın almak, onu okumaktan çok daha kolay. Sahip olmak anlık bir haz sunarken; okumak zaman, dikkat ve sabır gerektiriyor.
Sosyal medyada paylaşılan estetik bir kapak fotoğrafı, çoğu zaman kitabın içeriğinden daha işlevsel hâle geliyor. Çünkü mesele bilgiye ulaşmak değil; temsiliyet. Bu, bir tür “Ben de bu dünyaya aitim” deme çabası. Kitap, düşünsel bir yolculuğun aracı olmaktan çıkıp, sembolik bir aksesuar hâline geliyor.
İzlenim Yöntemi ve ‘’Sahne önü’’ Kimliği
Erving Goffman’ın İzlenim Yönetimi (Impression Management) kuramı, bireyin toplumsal hayatta nasıl algılanmak istediğini ve bu algıyı yönetmek için hangi araçları kullandığını açıklar. Goffman’a göre sosyal yaşam, sahnesi olan bir tiyatroya benzer: bireyler “sahne önü”nde başkalarına göstermek istedikleri kimliği sergilerken, “sahne arkası”nda bu performanstan sıyrılırlar. Günümüzde vitrin kitaplıkları ve sosyal medyada sergilenen kitap paylaşımları, bu sahne önünün en görünür dekorlarından biri hâline gelmiştir.
Vitrin kitaplığı, artık bilgiyle kurulan derin bir ilişkinin değil; sosyal kabulün ve statü arzusunun bir göstergesi olarak işlev görmektedir. Kişi kitabı okuyarak dönüşmekten ziyade, ona sahip olduğunu göstererek entelektüel bir imaj inşa etmeye çalışır. Bu bağlamda kitap, düşünsel bir araç olmaktan çıkıp, sosyal bir maske hâline gelir. Maskenin işlevi, “Ben okuyan, düşünen, kültürlü biriyim” mesajını karşı tarafa iletmektir.
Sosyal medyada paylaşılan estetik kitap fotoğrafları da bu öz-sunumun (self-presentation) dijital uzantılarıdır. Burada önemli olan kitabın bireyin zihninde yarattığı içsel değişim değil; başkalarının zihninde oluşturduğu algıdır. Okuma eylemi içe dönük, yavaş ve dönüştürücü bir süreçken; paylaşım eylemi dışa dönük, hızlı ve yüzeyseldir. Böylece bilgi, içselleştirilen bir deneyim olmaktan çıkar; sergilenen bir nesneye dönüşür.
Bu süreçte birey, özne olma hâlinden giderek uzaklaşır. Okuyan, düşünen ve sorgulayan bir özne yerine; “okur gibi görünen” bir temsile indirgenir. Kitap, bireyin dünyayı anlama çabasını derinleştirmekten çok, başkaları tarafından nasıl algılandığını düzenleyen bir araç hâline gelir. Goffman’ın sahne metaforuyla ifade edersek, kitap artık zihnin değil, sahnenin bir parçasıdır; düşüncenin değil, performansın aksesuarıdır.
Sessizlikten Kaçış ve “Eskiden Okuyan” Benliğin İllüzyonu
Aslında mesele sadece bir zaman yönetimi sorunu değil, derin bir bilişsel kaçınma (cognitive avoidance) halidir. Kitap okumak, doğası gereği dış dünyanın sesini kısmayı ve zihnin o “tehlikeli” sessizliğine gömülmeyi gerektirir. Bu sessizlik, modern insan için bir huzur alanı değil, bir tehdittir. Çünkü ekranların gürültüsü kesildiğinde, kişinin bastırdığı kaygılar, yanıtlanmamış varoluşsal sorular ve kendi iç sesi sahneye çıkar. TikTok’un sonsuz döngüsü burada bir “psikolojik anestezi” görevi görür; bizi kendimizle yüzleşmekten koruyan bir gürültü duvarı örer. Gürültü büyüdükçe sessizlikten, sessizlik kayboldukça düşünceden uzaklaşırız. Okumuyoruz, çünkü o sessizliğin aynasında göreceklerimizden korkuyoruz.
Bu korkuyla başa çıkmak için ise bilişsel çelişki (cognitive dissonance) devreye girer. Kendimizi hala “entelektüel, bilgili veya okur” olarak tanımlamak isteriz, ancak günlük pratiklerimiz bu kimlikle taban tabana zıttır. İşte tam bu noktada, o meşhur savunma mekanizması yükselir: “Ben eskiden çok okurdum.” Bu cümle, şimdiki zamandaki düşünsel tembelliği örten nostaljik bir kalkandır.
Kişi, geçmişteki “okur” kimliğini bugünkü pasifliğine sermaye yaparak vicdanını rahatlatır. “Cahillik mutluluktur” söylemi ise bu kaçışın nihai rasyonalizasyonudur; sorgulamanın getireceği ağırlıktan kaçıp, sığlığın konforlu sularına sığınmanın entelektüel kılıfıdır. Sonuç olarak; kitap raflarımız birer vitrin, sosyal medya paylaşımlarımız birer performans, “eskiden okurdum” beyanlarımız ise birer tesellidir. Belki de artık asıl mesele kitap okumaya vakit bulamamak değil, kendi iç sesimizi duyacak kadar cesur bir sessizliğe tahammül edemeyişimizdir.
Kaynakça
-
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Zaman Kullanım Araştırmaları.
-
UNESCO Institute for Statistics. Reading and publishing statistics.
-
Zengin, E. (2021). Erving Goffman’ın benlik kuramı çerçevesinde izlenim yönetimi ve kişilerarası iletişime etkisi üzerine bir değerlendirme. Anasay, (16), 65–80. https://doi.org/10.33404/anasay.906651
