Suç Psikolojisi ve Tanımlamalar
Bir çocuğun suça sürüklenmesi, çoğu zaman tek bir hatanın değil, görünmeyen birçok kırılmanın sonucudur. İnsanlık tarihi kadar eski ve evrensel bir olgu olan suç kavramı, tek bir değişkene indirgenemeyecek kadar karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu evrensel niteliğin yanı sıra kültürel farklılıklar, suç kavramına yönelik bakış açılarının da çeşitlenmesine yol açmıştır. Disiplinler arası bu çeşitlilikte hukukçular suçu ‘yasanın yaptırıma tabi tuttuğu eylemler’ olarak tanımlarken; sosyologlar ‘toplumun değer sistemine aykırı, doğal bir sapma’ olarak ele alır. Kriminologlar ise meseleyi daha bütüncül bir yaklaşımla; sosyal, ekonomik, biyolojik ve psikolojik temelli, çok faktörlü bir davranış biçimi olarak nitelendirir (Bal, 2004).
Literatür incelendiğinde, suçun yalnızca yetişkinlere özgü bir eylem olmadığı; yaş sınırları döneme ve toplumsal yapıya göre farklılık gösterse de çocuk olarak kabul edilen bireylerin de tarih boyunca bu olgunun içinde yer aldığı görülmektedir. Günümüzde ‘çocuk suçluluğu’ olarak tanımlanan bu durum, yapılan araştırmalara göre hem ülkemizde hem de küresel ölçekte endişe verici bir artış eğilimindedir. Genel bir tanımla çocuk suçluluğu; 0-18 yaş grubundaki bireylerin, toplumsal normlar veya yasalar tarafından suç olarak nitelendirilen herhangi bir fiili gerçekleştirmesiyle ortaya çıkan bir tablodur (Bal, 2004). Bu nedenle çocuk suçluluğu, yalnızca bireysel bir davranış olarak değil; gelişimsel süreçler, çevresel koşullar ve sosyal etkileşimlerin birleşimi olarak değerlendirilmelidir.
Modern Dünyada Değişen Sosyalleşme Dinamikleri ve Risk Faktörleri
Günümüzde kitle iletişim ve ulaşım teknolojilerindeki ivmeli gelişim, toplumsal değişim hızının önceki dönemlerle kıyaslanamayacak bir boyuta ulaşmasına neden olmuştur. Bu hızlı dönüşümden en çok etkilenen yapıların başında ise geleneksel aile ve aile içi ilişkiler gelmektedir. Aile yapısındaki bu değişim; çocuğun akran grupları ve okul hayatı üzerindeki etkisini doğrudan dönüştürmekte, önceden belirli kurallara dayalı sosyal ilişkilerin yerini çok sesli ve heterojen bir yaşam tarzına bırakmaktadır.
Sosyalizasyon sürecinde ailenin mutlak belirleyici rolü giderek zayıflarken; çocuk artık internet, TV, akran grupları ve farklı sosyal mekanlarda sosyalleşmesini sürdürmektedir. Özellikle okul çağındaki çocuklarda, aile içi rehberliğin yerini dijital dünyanın ve arkadaş çevresinin alması, çocuğu dış faktörlerin etkisine daha açık bir hale getirmektedir. Bu süreçte çocuk, ailesinden öğrendiği roller ile dış dünyadaki modeller arasında ciddi bir çatışma yaşayabilmektedir.
Çocuğun gelişimini ve suça yönelimini etkileyen bu unsurlar evrensel bir nitelik taşısa da, ülkelerin gelişmişlik düzeyine ve içinde bulunulan sosyal çevreye göre etkisinin şiddeti farklılık göstermektedir. Özellikle;
-
Hızlı nüfus artışı ve kontrolsüz kentleşme,
-
Yoksulluk, işsizlik ve evsizlik gibi ekonomik kırılganlıklar,
-
Parçalanmış aile yapıları ve aile içi şiddet,
-
Eğitim sistemindeki yapısal yetersizlikler,
Çocuğun sağlıklı sosyalleşmesinin önündeki temel engeller olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu olumsuz çevre koşulları, sapma davranışı sergileyen modellerin çokluğuyla birleştiğinde; sosyal kökeni, yaşadığı bölge veya cinsiyeti ne olursa olsun tüm çocuklar için “sapma davranışı” riskini her geçen gün artırmaktadır. Klinik gözlemler, suça sürüklenen çocukların önemli bir kısmının erken dönemde ihmal, duygusal yoksunluk veya tutarsız ebeveynlik deneyimlerine maruz kaldığını göstermektedir.
Türkiye’deki yasal mevzuat çerçevesinde ‘çocuk suçluluğu’ kavramı, eylemin gerçekleştiği sırada henüz 18 yaşını doldurmamış bireyler için tanımlanmaktadır. Çocuk suçluluğunu yetişkin suçluluğundan ayıran temel distinktif faktör, ülkelerin kendi iç hukuk dinamiklerine göre belirledikleri yaş sınırıdır. Küresel ölçekte incelendiğinde, çocukluk evresi ve buna bağlı olarak gelişen ceza ehliyeti sınırlarının 7 ile 18 yaş arasında geniş bir yelpazede değiştiği görülmektedir. Bu farklılıklar, toplumların çocukluk algısını ve adalet sistemlerinin gelişimsel süreçlere yaklaşımını yansıtmaktadır.
Psikolojik Perspektifler ve Gelecek Projeksiyonu
Çocuk suçluluğu olgusu; psikolojik, psikiyatrik ve psikanalitik açılardan çok boyutlu bir şekilde ele alınmaktadır. Tarisel süreçte psikolojik görüş, akıl sağlığı ile suç arasındaki korelasyonu merkezine alarak zekâ düzeyinin suça etkisini araştırmıştır. Psikiyatrik yaklaşım ise suçun temelinde akıl hastalıklarını, psikozları ve duygusal bozuklukları görür. Psikanalitik açıdan meseleye bakıldığında ise suç; id, ego ve süper-ego dengesizliğinin bir sonucudur.
Suça sürüklenen çocuklarda hazzın ve dürtülerin temsilcisi olan “id”in, denetleyici mekanizmalara karşı baskın geldiği gözlemlenmektedir. Kişiliğin temellerinin atıldığı erken çocukluk evresi, bireyin ileride sergileyeceği davranış kalıplarının anahtarıdır. Bowlby (1953), yaşamın ilk beş yılında anne figüründen uzun süreli ayrı kalmanın, suçlu kişilik yapısının gelişiminde birincil risk faktörü olduğunu savunur. Bu gelişimsel süreçte ebeveynlerin sergilediği tutum belirleyicidir; demokratik bir aile ortamında, çocukların kendi öz yönetimlerini geliştirmelerine izin veren rehberlik odaklı yaklaşımlar, sağlıklı bir özgürlük duygusunu ve olumlu kişilik gelişimini beraberinde getirir.
Türkiye özelinde Haluk Yavuzer (1984) tarafından yapılan araştırmalar da bu tabloyu desteklemektedir. Cornell Index ve Eysenck Kişilik Envanteri sonuçları, suça sürüklenen çocuklarda psiko-sosyal sorunların ciddi bir ağırlığa sahip olduğunu kanıtlamıştır.
Sonuç olarak; çocuk suçluluğu yalnızca hukukçuların veya psikologların çalışma alanı değil, bir toplumun geleceğini doğrudan ilgilendiren kolektif bir meseledir. Suç davranışının içselleştirilmesi, bugünün suça sürüklenen çocuğunun yarının “kalıcı suç davranışı örüntülerine” dönüşmesine yol açabilir. Gelecekte yetişkin suçluluğunu azaltmanın tek yolu; devletin, sivil toplum kuruluşlarının ve ilgili disiplinlerin koordineli bir şekilde, çocuk suçluluğunu henüz oluşmadan engelleyecek sistemli önleme faaliyetlerini hayata geçirmesidir.
KAYNAKÇA
-
Bal, H. (2004). Çocuk Suçluluğu.(1.Baskı). Isparta: Fakülte Kitabevi
-
Öter, A. (2018). Çocuk suçluluğunun toplumsal nedenlerine sosyolojik bir bakış (Antalya örneği). 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 7(21), 739–769.
-
Söylemez, S., Koyuncu, M., & Amado, S. (2018). Utanç ve suçluluk duygularının bilişsel psikoloji kapsamında değerlendirilmesi. Psikoloji Çalışmaları, 38(2), 259–288.
-
Korkmaz, N. M., & Erden, H. G. (2010). Çocukları suç davranışına yönelten olası risk faktörleri. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 76–90.
