Stres, bireylerin hayatını olumsuz yönde etkileyen başlıca faktörlerdendir. Günümüzde stres, çağımızın ve gündelik yaşamın önemli bir parçası hâline gelmiştir. Strese maruz kalmak, bireyin günlük yaşamda fiziksel, davranışsal, duygusal ve psikolojik sorunlar yaşamasına neden olabilmekte, kronik hastalıklara da davetiye çıkarabilmektedir. Bu nedenle stres tepkilerinin farkına varmak ve bireyin stresle başa çıkabilmeyi öğrenmesi, stresin olumsuz etkilerini asgari düzeye indirmek açısından oldukça önemlidir.
Stres Nedir?
Stres sözcüğü, Latince “estrictia”dan gelmektedir. 17. yüzyılda felaket, musibet, bela, dert, elem, keder anlamlarında kullanılmaktaydı. 18. ve 19. yüzyıllarda ise kavramın anlamı değişmiş; kişiye, ruhsal yapıya ve organlara yönelik baskı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu tanımlara bağlı olarak stres, kişinin ve nesnenin bu tür güçlerin etkisiyle biçiminin bozulmasına ve çarpıtılmasına karşı bir direnç olarak tanımlanmıştır.
Selye (1956), stres kavramını “vücuda yüklenilen herhangi bir özel olmayan isteme karşı, vücudun tepkisi” olarak tanımlamıştır (Johnstone, 1989). Ayrıca stres, “bütünlüğü koruma” ve “var olan duruma dönmek için harcanan çaba” olarak da ifade edilmektedir (Baltaş, 1997).
Cüceloğlu’na göre stres, “bireyin fizikî ve sosyal çevredeki uyumsuz koşullar nedeniyle, bedensel ve psikolojik sınırlarının ötesinde harcadığı gayrettir” (Cüceloğlu, 1994). Strese uzun süre maruz kalmak bireyde çeşitli sağlık sorunlarının ortaya çıkmasına yol açabilmektedir (Eskin, Harlak, Demirkıran ve Dereboy, 2013).
Stres; bireyin, gerilimlere, çatışmalara ve çevresel baskılara verdiği bilişsel, duygusal ve bedensel tepkidir (Newbury-Birch & Kamali, 2001). Ancak aynı stres kaynakları her bireyde aynı etkiyi yaratmayabilir. Çünkü bireyin stresörleri nasıl algıladığı, yaşadığı stres düzeyini etkiler. Örneğin, evlenme, boşanma, sınav gibi olaylar karşısında her bireyin vereceği tepki farklı olabilir. Bireylerin stresörler karşısındaki düşünce, inanç ve yorumları birbirinden farklıdır (Özer, 2015).
Stres Belirtileri
Stres yaşayan bireylerde baş ağrısı, yüksek tansiyon, sindirim sorunları, aşırı terleme ve nefes darlığı gibi fiziksel; öfke, kaygı, gerginlik, alınganlık, karamsarlık, dikkat dağınıklığı, uyku ve yeme bozuklukları gibi davranışsal ve psikolojik stres belirtileri görülebilir (Braham, 2002; Şanal-Karahan, 2016).
Stres belirtileri literatürde çoğunlukla fizyolojik ve psikolojik olmak üzere iki başlık altında incelenmiştir:
Fizyolojik Belirtiler: Aşırı yeme ya da iştahsızlık, zayıflık ve kilo kaybı, uykusuzluk, halsizlik, kronik yorgunluk, baş ağrısı, eklem ve vücut ağrıları, yüksek tansiyon, nefes darlığı, kalp çarpıntısı, gözyaşı, aşırı sigara ve alkol tüketimi, mide bulantısı, alerji, mide krampları, ses hassasiyeti, terleme, titreme, enerji kaybı, sıcak-soğuk basması (Aydın, 2008; Batıgün & Şahin, 2006; Yamak, 2015).
Psikolojik Belirtiler: Endişe, korku, alınganlık, gerginlik, geçimsizlik, çabuk sinirlenme, yetersizlik hissi, yaşamdan zevk alamama, unutkanlık, dikkat eksikliği, benlik saygısında azalma, kararsızlık, kötümserlik, çökkünlük gibi belirtiler stresin ruhsal yönünü yansıtır (Aydın, 2008; McMahon, 2011; Şahin, Güler & Basım, 2009).
Stres ile Başa Çıkma Yöntemleri
Hefferon ve Boniwell’e (2014) göre stres yönetiminde iki temel yöntem vardır:
- Problem odaklı başa çıkma: Kişi, stresli durumu tanımlar ve çözüm için adımlar atar.
- Duygu odaklı başa çıkma: Kişi, sosyal destek arar ya da durumu görmezden gelir (akt.: Şanal-Karahan, 2016).
Baltaş ve Baltaş (2008), stres yönetimini üç başlıkta ele alır:
- Bedenle ilgili yöntemler: Gevşeme ve fiziksel egzersizler, sağlıklı beslenme.
- Zihinsel yöntemler: Akılcı olmayan inançların düzeltilmesi, zihinsel farkındalık.
- Davranışçı yöntemler: A tipi davranışın değiştirilmesi, güvenli davranış kazanımı, öfke ve zaman yönetimi.
Stres, tamamen yok edilmesi gereken bir durum değildir. Uygun düzeyde stres, bireyi motive eden, geliştiren ve dayanıklı hâle getiren bir güçtür (Barutçugil, 2004; akt.: Şanal-Karahan, 2016).
Lamberton ve Minor’a (1995; akt.: Tan, 2006) göre etkili bireysel stres yönetimi teknikleri şunlardır:
- Kişilik özelliklerinin farkında olmak,
- Mizah ve şaka ile hayata bakmak,
- Hayatı kontrol altına almak,
- Kendini başkalarıyla kıyaslamamak,
- Sürekli stresle başa çıkma yolları geliştirmek.
Sonuç ve Öneriler
Stresle başa çıkabilmek çoğu zaman bireyin olaya atfettiği anlamla ilişkilidir. Nefes ve vücut egzersizleri ile birlikte bilişsel süreçlerin yönetilmesi stresi azaltabilir. Kaba’ya (2019) göre zaman yönetimi; planlama, uygulama ve değerlendirme süreçlerinden oluşur. Belirsizlik de önemli bir stres kaynağıdır.
Stres yönetimi için öneriler:
- Paylaşmayı öğrenmek,
- “Hayır” diyebilmek,
- Nefes egzersizleri yapmak,
- Düzenli spor yapmak,
- Uyku ve beslenmeye dikkat etmek,
- Hobiler edinmek,
- Sevdiklere vakit ayırmak,
- Kendini ve başkasını dinleyebilmek.
Bireyin kendini tanıması ve yaşamını yönetebilmesi, stres faktörlerini en aza indirger.
Kaynakça
Aydın, B., & İmamoğlu, S. (2001). Stresle başa çıkma becerisi geliştirmeye yönelik grup çalışması. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 14, 41–52.
Aydın, İ. (2008). İş yaşamında stres (3. bs.). Pegem Akademi Yayınları.
Baltaş, A. (1997). Stres altında ezilmeden öğrenmede ve sınavlarda üstün başarı. Remzi Kitabevi.
Barutçugil, İ. (2004). Stratejik insan kaynakları yönetimi. Kariyer Yayınları.
Batıgün, A. D., & Şahin, N. H. (2006). İş stresi ve sağlık psikolojisi araştırmaları için iki ölçek: A tipi kişilik ve iş doyumu. Türk Psikiyatri Dergisi, 17(1), 32–45.
Braham, B. (2002). Stres yönetimi: Ateş altında sakin kalabilmek (V. G. Diker, Çev.). Hayat Yayınları.
Cüceloğlu, D. (1994). İnsan ve davranışı: Psikolojinin temel kavramları. Remzi Kitabevi.
Eskin, M., Harlak, H., Demirkıran, F., & Dereboy, Ç. (2013). Algılanan stres ölçeğinin Türkçeye uyarlanması: Güvenirlik ve geçerlik analizi. New Symposium Journal, 51(3), 132–140.
Hefferon, K., & Boniwell, I. (2014). Positive psychology: Theory, research and applications. McGraw-Hill Education.
Johnstone, M. (1989). Stres in teaching: An overview of research. SCRE Publication.
Kaba, İ. (2019). Stres, ruh sağlığı ve stres yönetimi: Güncel bir gözden geçirme. Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi. http://www.akademikbakis.org
McMahon, G. (2011). No more stres!: Be your own stres management coach. Karnac Books.
Newbury-Birch, D., & Kamali, F. (2001). Psychological stres, anxiety, depression, job satisfaction, and personality characteristics in preregistration house officers. Postgraduate Medical Journal, 77(904), 109–111.
Özer, A. (2015). Ben değeri tiryakiliği (17. bs.). Galata Yayıncılık.
Rowshan, A. (2000). Stres yönetimi: Hayatınızın sorumluluğunu almak için stresi nasıl yönetebilirsiniz? (Ş. Cüceloğlu, Çev.). Sistem Yayıncılık.
Şahin, N. H., Güler, M., & Basım, H. N. (2009). A tipi kişilik örüntüsünde bilişsel ve duygusal zekânın stresle başa çıkma ve stres belirtileri ile ilişkisi. Türk Psikiyatri Dergisi, 20(3), 243–254.
Şanal-Karahan, F. (2016). Üniversite öğrencilerinde çözüm odaklı düşünmenin depresyon, anksiyete, stres ve psikolojik iyi oluş ile ilişkisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
Tan, M. (2006). Stres ve başa çıkma yolları. Alfa Akademi.
Yamak, B. (2015). Adölesanların fiziksel uygunluk seviyelerinin vücut imajı, benlik tasarımı ve stres düzeyine etkisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
Yıldırım, İ. (1991). Stres ve stresle başa çıkmada gevşeme teknikleri. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(6), 175–189.
