Stockholm Sendromu; özellikle cinsel istismar ve tecavüz mağdurlarında sıklıkla karşılaşılan patolojik bir durumdur. Bu patolojinin klinik zemininde, bireyin travmatik bir bağlanma modeli olarak obsesif kompulsif bozukluk (OKB) semptomları geliştirdiği gözlemlenir. Sigmund Freud, bu tür ağır psikolojik tablolarda “çifte değerlilik” (ambivalans) terimini kullanır. Çifte değerlilik, en yalın tanımıyla, genellikle tamamen zıt ve çatışan iki duygunun (örneğin sevgi ve nefret) aynı nesneye karşı eş zamanlı olarak hissedilmesi durumudur. Obsesif kompulsif eğilimlerde bu çifte değerlilik sürekli bir iç çatışma halindedir; ego, kabul edemediği yıkıcı duyguyu baskılarken, onun tam zıttı olan abartılı bir bağlılık veya sevgi gösterisini ön plana çıkarır. Freud, bu dinamik karşıtlık dengesini obsesif kompulsif yapıda “yapma ve bozma” (undoing) düzeneği olarak ifade eder.
Mağdurlardaki OKB tanıları ve davranış örüntüleri incelendiğinde, varoluşsal bir tehdit karşısında ego savunmalarının daha çok sevgi ve nefret şemaları üzerine şekillendiği bir patoloji ortaya çıkar. Bu karşıtlık çatışmasının en uç ve dramatik klinik görünümlerine ise “Stockholm Sendromu” vakalarında rastlanır. Sendromu deneyimleyen veya bu eğilimde olan birey, ilişki içinde sürekli bir onay ve güven arayışı döngüsüne girer. Dış dünyaya karşı, içinde bulunduğu patolojik ilişkiden dolayı hissettiği derin utanç, suçluluk ve yetersizlik duygularını bastırmak adına zihni meşgul edecek farklı kompulsiyonlar edinir.
Eros ve Thanatos’un Gölgesinde Bağlanma ve Şiddet
Böyle bir ilişkide sendrom patolojisini yaşayan birey, aslında yaşam ve ölümün, yani Eros ve Thanatos’un amansız savaşının tam ortasındadır. Birey, hayatta kalma güdüsüyle hazzını doyurmak ve mutlak yok oluştan kaçmak için arzuladığı (ve aynı zamanda korktuğu) nesneyle olan bağını koparamaz. Mağdurlar, sosyal olarak tamamen koparıldıkları dış dünyadan uzaklaşarak faillere karşı aşırı bir duygusal bağımlılık geliştirirler. Bu izolasyon, failin manipülasyon alanını genişletir. Fail, bu yoğun duygusal aktarımlardan ve mağdurun teslimiyetinden sonra, kendi zihninde rasyonalize ettiği çarpık bir nedene tutunarak mağdura psikolojik ve fiziksel şiddet uygulamaya başlar.
Mağdur, maruz kaldığı bu ağır travmayı ve bilişsel çelişkiyi çözebilmek için sosyal çevresine durumu; “Bana el kaldırdı ama sevgisinden” gibi rasyonel zeminden uzak, tutarsız cümlelerle açıklama eğilimindedir. Bu savunma cümleleri özünde, mağdurun süreç içinde ağır bir depresyona ve mutlak eylemsizliğe sürüklenmesine neden olan öğrenilmiş çaresizlik sendromuna girdiğinin en net kanıtıdır.
Sürecin psikolojik şiddet boyutu ise şu klinik döngüyle şekillenir: Kişi içsel obsesyonlarıyla başa çıkamaz, partnerini ve ilişkiyi sürekli kontrol etme ihtiyacı duyar. Aşırı kıskançlık krizleri yaşanır; günlük hayatın işlevselliğini aksatacak boyutta sık sık arama ve mesaj atma eylemleri gözlenir. Hem kendisinin hem de bu patolojik ilişkinin zarar göreceği rasyonalize edilmemiş düşüncesiyle, partnerin ailesi de dahil olmak üzere herkesten korkma, dış dünyaya aşırı defansif ve fazla duygusal tepkiler verme hali gelişir. Fail, partnerin kişisel sınırlarına asla saygı duymaz. Ne var ki, bu denli ağır bir psikolojik ve manipülatif şiddete maruz kalan mağdurun partnerini körü körüne savunması, toplumsal bir mit olan “Seven insan kıskanır” rasyonalizasyonu şeklinde tezahür eder.
Sinemada Patolojik Sevgi: You ve Joe Goldberg
Bu patolojik kontrol, sınır ihlali ve “sevgi adına uygulanan şiddet” sarmalı, popüler kültürde You dizisindeki Joe Goldberg karakterinde vücut bulur. Joe, takıntı (obsesyon) geliştirdiği kadınların hayatını tamamen kontrol altına almak için her türlü mahremiyeti ihlal eder, onları sosyal çevrelerinden izole eder ve bunu yaparken zihninde “Onu korumak ve sevmek için yapıyorum” yanılsamasını (yapma ve bozma düzeneğini) işletir. Mağdurlar (örneğin Guinevere Beck veya Love Quinn), Joe’nun yarattığı bu mikro-faşizm evreninde başlangıçta tehlikeyi fark etseler de, Joe’nun sunduğu aşırı güven, onay ve manipülatif şefkat karşısında bir süre sonra savunmasız kalırlar. Joe karakteri, mağdurun zihnindeki “ideal partner” şemasını taklit ederek aynalar; böylece mağdur, kendisine uygulanan psikolojik şiddeti tıpkı makalede belirtildiği gibi “aşırı sevgiden kaynaklanan bir koruma güdüsü” olarak okur ve faili savunma noktasına gelir.
Daha önceden travmatik bir deneyim, sevgisizlik veya terk edilme geçmişi olan bir mağdur, içinde bulunduğu bu tehlikeli ilişkide failin en ufak, belki de başkaları tarafından fark edilmeyen sahte bir iyi davranışına veya şefkat kırıntısına karşı çok büyük olumlu duygular hissedebilir. Bu mikro düzeydeki olumlu davranışlar, mağdurda faile karşı yoğun bir minnet duygusunu ve borçluluk hissini de beraberinde getirir.
Mitler, Arketipsel Yaklaşımlar ve V for Vendetta
Mitolojik ve arketipsel düzlemleri açıklarken insanın temel duygularını her zaman korku ve arzu arasındaki o tekinsiz gerilimde yaşadığından bahsetmiştik. Carl Gustav Jung’un analitik psikolojisine göre; bir erkeğin bilinçdışında dişi bir öğe (Anima), bir kadının bilinçdışında ise erkek bir öğe (Animus) yatar. Stockholm Sendromu’nda fail ve mağdur arasındaki bu arketipsel çekim, korku ile arzunun sınırlarının silindiği yerde radikalleşir.
Bu durumun modern sinemadaki en görkemli ve felsefi örneği V for Vendetta filmindeki V ve Evey Hammond ilişkisidir. V, Evey’i totaliter rejimin pençesinden kurtardıktan sonra onu kendi yarattığı yeraltı dünyasında (“Adalet Sarayı”) tamamen izole eder. Evey’in korkularından arınması, zincirlerini kırması ve özgürleşmesi adına ona yoğun bir psikolojik ve fiziksel simülasyon (hücre hapsi, saçlarının kazınması, işkence) uygular. Evey, mutlak bir ölüm korkusu (Thanatos) ile karşı karşıya bırakılmıştır. Ancak bu sürecin sonunda, kendisine bu acıyı çektirenin V olduğunu öğrendiğinde, uğradığı ihanet hissine rağmen V’ye karşı nefret duymaz; aksine ona karşı derin bir minnet, bağlılık ve aşk (Eros) geliştirir. V, Evey’nin içindeki bastırılmış gücü (Animus) açığa çıkaran arketipsel bir figür haline gelmiştir. Evey’nin faile (kapatana) karşı geliştirdiği bu rızaya dayalı bağlılık, Stockholm Sendromu’nun edebi ve felsefi açıdan en rafine edilmiş halidir.
Lacancı Ayna Teorisi ve Gücün Dönüşümü
Jacques Lacan’ın psikofelsefi teorisinden incelenecek olursa; Stockholm Sendromu’nda fail, mağdura aslında idealleştirilmiş bir ayna tutar ve bu ayna, mağdurun kaçınılmaz olarak faille özdeşleşmesine neden olur. Lacan’a göre ayna teorisi ve özdeşleşim süreçleri, kökenini Hegel’den alan “efendi-köle diyalektiği” perspektifinden anlatılır. Bu düzlemde kölenin gözünde “efendi” olmak, hayatta kalmanın ve güce ortak olmanın yegane yoludur; dolayısıyla efendi gibi olmak ve efendi ile özdeşleşmek gerekmektedir. Mağdur, failin gücü karşısında ezilmemek için failin zihniyetini benimser, onun gibi düşünmeye başlar.
V for Vendetta’da Evey, hücresinden çıktıktan sonra V’nin idealleriyle tamamen özdeşleşir; adeta onun bir uzantısı, yeni bir “V” haline gelir. Aynı şekilde You dizisinde Joe’nun hapsettiği ve manipüle ettiği karakterler de hayatta kalabilmek için Joe’nun şiddet dilini benimsemek ya da onunla “efendi-köle” denkleminde bir uzlaşmaya varmak zorunda kalırlar.
George Orwell’ın distopik başyapıtı 1984’te (1984:275) çarpıcı bir şekilde belirttiği gibi; sisteme veya güçlüye direnen insan basitçe yok edilmez, o insan zihinsel ve ruhsal olarak sadece dönüştürülür. Kitapta ve bahsettiğimiz bu sinematik eserlerde genel olarak karşıtlıklar dengesi psikososyal ve politik bir düzlemde ele alınmıştır. Tıpkı 1984’ün işkence odalarında Winston’ın kendisini yok eden celladı O’Brien’a aşık olması ve Büyük Birader’i sevmesi gibi; Stockholm Sendromu da mağdurun hücresini ve celladını sevmesiyle neticelenir.
Son tahlilde, gücün ve manipülasyonun mutlak olduğu bu patolojik denklemlerde; özellikle savaşın olduğu yerde barışın, özgürlüğün olduğu yerde köleliğin ve son olarak cahilliğin (ya da gerçeğe gözlerini kapamanın) olduğu yerde de totaliter bir gücün hüküm sürdüğü gerçeği açığa çıkar. Gerek klinik vakalarda gerekse Joe Goldberg veya V gibi kurgusal karakterlerin dünyasında Stockholm Sendromu; insanın en karanlık çaresizlik anında, hayatta kalabilmek adına celladının maskesini takınarak aynadaki kendi yabancılaşmış yüzüne aşık olması eylemidir.
