Sağlık İle Hastalık Arasındaki Alan

İşlevsel olmak neden her zaman iyi hissetmek anlamına gelmez. Yazar: Bilge Danyeli, M.Sc. Uzman Klinik Psikolog ve Psikoterapist.

“Hasta Değilim Ama iyi De Değilim”

Birçok toplumda psikolojik sıkıntı oldukça basit ve ikili bir çerçevede anlaşılır: ya iyisinizdir ya da hastasınızdır. Oysa klinik çalışmalarımda, bu iki kategorinin arasında yaşayan pek çok insanla karşılaşıyorum. İşe ya da okula giderler, mesajlara cevap verirler, başkalarıyla ilgilenirler. Dışarıdan bakıldığında hayatlarını sürdürüyor gibi görünürler. Ama iç dünyalarında sürekli bir gerginlik, yorgunluk ya da duygusal zorlanma hissi vardır. Bu durum akut ya da dramatik değildir; her şeyin hep biraz fazla geldiği sessiz bir his gibidir. Günlük hayat sürer, ama içsel maliyeti pek konuşulmaz. Çoğu insan bu yükü, ancak “iyi görünmek” için ne kadar çaba harcadığını fark ettiğinde tanımaya başlar.

Bu Tür Sıkıntı Neden Çoğu Zaman Görünmez Kalır

Bu sessiz sıkıntı çoğu zaman fark edilmez, hatta kişinin kendisi tarafından bile. Danışanlarımın birçoğu ilk terapi görüşmesine gelirken neredeyse suçluluk hisseder; “Çok ciddi bir şey değil” ya da “Benden daha kötü durumda olanlar var” gibi cümleler kurarlar.

Dayanıklılığın, aile sorumluluğunun ve duygusal kontrolün değerli görüldüğü kültürlerde, duygusal zorlanma açıkça dile getirilmez. İnsanlar küçük yaşlardan itibaren sıkıntılarını ifade etmenin hoş karşılanmadığını öğrenebilir; “Hayat zor”, “Başkaları daha kötü durumda” ve “Abartmamalısın” gibi ifadeler sıkça verilen derslerdir. Zamanla bu konuşma biçimi bir düşünme biçimine dönüşür. Dil daralır ve onunla birlikte kişinin kendi içsel durumunu fark etmesine izin veren alan da küçülür. Sıkıntı ortadan kaybolmaz; yalnızca fark edilmeyi hak eden bir şey olmaktan çıkar.

Sessiz Sıkıntı Günlük Hayatta Nasıl Ortaya Çıkar?

Bu tür zorlanmanın etkileri çoğu zaman belirsizdir ve kolayca göz ardı edilebilir. Klinik pratiğimde sıkça duyduğum örneklerden bazıları şunlardır:

• Geceleri konuşmaları tekrar tekrar zihninde canlandırmak

• “Canı istemediği” için sosyal planlardan geri çekilmek

• Planlar iptal edildiğinde rahatlama hissetmek

• Sıradan bir günün ardından eve tükenmiş halde dönmek

• Uykunun artık dinlendirici gelmemesi

• Kolay sinirlenme ve çabuk bunalmış hissetme

Tek başlarına önemsiz gibi görünebilirler. Ancak bir araya geldiklerinde, kişinin iç dünyasında sürekli bir yük hissi oluştururlar.

Çevrenin Tepkisi Genellikle Nasıl Olur?

İnsanlar bu hislerden bahsetmeye çalıştıklarında sıklıkla şu yanıtları duyarlar: “Bu normal.”, “Herkes böyle hissediyor.”, “Geçer.” Bu sözler genellikle teselli etmek için söylenir. Ancak örtük bir mesaj da taşırlar: bu tür bir sıkıntının gündelik hayatta gerçek bir yeri yoktur. Sonuç olarak birçok kişi konuşmamayı seçer.

Her Sıkıntı Ruhsal Bir Bozukluk Değildir

Klinik açıdan bakıldığında bu tepkiler çoğu zaman uzun süreli zorlanmalara verilen anlaşılır yanıtlardır. Maddi baskılar, başkalarına karşı duygusal sorumluluk, sürekli ulaşılabilir olma hali ve dinlenmeye yeterince alan bulamamak her zaman ani bir çöküşe yol açmaz. Daha çok insanı yavaş yavaş ve sessizce yıpratırlar. Ruhsal sistem uyum sağlar; daha tetikte ve kontrollü bir hale gelir. Bu uyum bir süre işlevsel olabilir. Ancak zamanla bu durumu sürdürmenin kendisi yorucu hale gelir.

Ruhsal Sistem Uzun Süreli Baskıya Nasıl Yanıt Verir?

Kronik duygusal zorlanma çoğu zaman kolayca gözden kaçan işaretlerle kendini gösterir:

• Süreğen yorgunluk

• İçsel huzursuzluk

• Devam eden uyku sorunları

• Duygusal uzaklaşma ya da hissizlik

• Keyif alma ve motivasyon zorluğu

Bunlar zayıflık ya da karakter eksikliği değildir. Uzun süredir baskı altında kendini düzenlemeye çalışan bir sistemin sinyalleridir. Bir noktadan sonra, sürekli kendini düzenleme çabası başlı başına bir yük haline gelir.

İnsanlar Sıkıntılarını Neden Ancak Çok Geç Ciddiye Alır?

Hayat dışarıdan bakıldığında hâlâ işliyorsa, yaşanan sıkıntı haksız ya da yersiz gibi gelebilir. Danışanlarımın çoğu zorlanmalarını ancak artık devam edemeyeceklerini hissettiklerinde ciddiye alır. Okulda ya da işte performans gösterebildikleri, başkalarıyla ilgilenbildikleri ve beklentileri karşılayabildikleri sürece kendilerine şunu söylerler: “Şikâyet etmemeliyim.” Zorlanma dayanılmaz hale gelene kadar yükü sessizce ve çoğu zaman yalnız başlarına taşırlar. Başkaları hâlâ onlara ihtiyaç duyduğu sürece, kendi sınırları ikincil ya da hatta görünmez gibi gelebilir; bu da aslında ne kadar zorlandıklarını fark etmelerini zorlaştırır.

Adı Konmayan Sıkıntı Kalıcı Olma Eğilimindedir

Fark edilmeyen ve adlandırılmayan zorlanmalar genellikle kendiliğinden çözülmez. Zamanla kişinin hem kendisiyle hem başkalarıyla kurduğu ilişkiyi şekillendirir. Zamanla yavaş bir değişime tanık olurum: insanlar daha az anda kalır, daha az sabırlı olur, duygusal olarak daha az ulaşılabilir hale gelir. Bu, onlarda bir şey “yanlış” olduğu için değil; çok fazla şeyi uzun süre tek başına taşımış oldukları içindir. Zamanla bu sessiz geri çekilme, ilgisizlikten değil, içsel kaynakların tükenmesinden kaynaklanan bir ilişki mesafesi yaratabilir. Sessizce taşınan şey, görülüp anlaşılmasına alan açılana kadar çoğu zaman sessizce sürer.

Terapi Ne Sunabilir?

Terapi anlamlı olabilmek için bir tanı gerektirmez. Bazen daha basit ama daha nadir bir şey sunar: yargısız bir dikkat. Bu bağlamda en önemli soru çoğu zaman “Bende ne yanlış var?” değildir. Asıl soru şudur: “Ben neyi çok uzun süredir taşıyorum?” Bu soruya alan açmanın, tek başına bile bir rahatlama getirebildiğini sıkça gözlemlerim.

Sağlık İle Hastalık Arasındaki Alan Dikkati Hak Ediyor

Psikolojik sıkıntıların önemli bir bölümü sağlık ile hastalık arasındaki alanda yer alır. Bu alan sessizdir, işlevsel bir yapıdadır ve toplumsal olarak kabul edilebilir görünür. Bu alanı fark etmek gündelik yaşamı patolojikleştirmek anlamına gelmez. Aksine basit bir gerçeği kabul etmektir: sürekli duygusal düzenleme çabasının bir bedeli vardır. Sıkıntı her zaman bir bozukluk anlamına gelmez. Bazen rahatlama, taşıdığınız yükü fark edip onun görülmesine izin verdiğiniz anda başlar.