OKB’de yaşanan sıkıntı yalnızca zihne gelen düşünceler değildir. Bazen asıl yük, kişinin bu düşünceler yüzünden kendisini suçlaması, yargılaması ve tehdit altında hissetmesidir. Bu noktaya daha yakından baktığımızda, kişinin aklına gelen düşünce ya da görüntülere yüklediği anlamla karşılaşırız. Aslında çoğu insan zaman zaman tuhaf, korkutucu ya da istenmeyen düşünceler yaşayabilir. Ancak birçok kişi bu düşünceleri önemsemeden geçebilir. OKB’de ise kişi bu düşünceye “Bu benim gerçek isteğim mi?”, “Böyle düşündüysem kötü biri miyim?”, “Ya bu düşünce gerçek olursa?” gibi sorularla yaklaşabilir. Bu sorular zamanla kişiyi kendini sürekli kontrol etmeye ve düşüncenin yanlış olduğunu kanıtlamaya iter. Kişi saatlerce zihinsel hesaplar yapabilir, geçmiş olayları tekrar tekrar gözden geçirebilir ya da rahatlamak için bazı davranışları yineleyebilir. Bu süreçte asıl ağırlık çoğu zaman düşüncenin kendisinden değil, kişinin “Bu düşünce benim kim olduğumu gösteriyor” hissine kapılmasından gelir.
Tam da bu noktada öz-şefkat ile yollarımız kesişir. Çünkü OKB’de kişi çoğu zaman yalnızca kaygıyla değil, aynı zamanda kendisine yönelen sert bir iç sesle de mücadele eder. Bu iç ses bazen “Bunu nasıl düşünebilirsin?”, “Normal bir insan böyle düşünmez”, “Demek ki sende bir sorun var” diyebilir. Öz-şefkatin tanımına baktığımızda, bu zor anlarda kişinin kendisine daha anlayışlı ve daha gerçekçi bir yerden yaklaşabilmesi olduğunu görürüz. Bu, düşünceleri onaylamak ya da her şeyi normalleştirmek anlamına gelmez. Daha çok, “Şu an zihnim beni korkutan bir düşünce üretti, ama bu düşünce benim kim olduğumu tek başına göstermez” diyebilmektir. Böyle bir içsel yaklaşım, kişinin kendisini suçlamak yerine yaşadığı süreci daha sakin biçimde fark etmesine yardımcı olabilir.
Şunu da eklemek isterim ki; öz-şefkat çoğu zaman yanlış anlaşılabilen bir kavramdır. Bazı kişiler bunu kendine acımak, sorumluluktan kaçmak ya da yaşanan zorluğu hafife almak gibi düşünebilir. Oysa öz-şefkat bunların hiçbiri değildir. Öz-şefkat, kişinin zorlandığı bir anda kendisine daha insanca yaklaşabilmesidir. Yani kişi “Ben bunu yaşıyorum, zorlanıyorum ve şu an kendime saldırmak yerine kendimi anlamaya ihtiyacım var” diyebilir. Bu yaklaşım, kişinin yaşadığı problemi yok saymaz. Tam tersine, problemi daha sakin ve daha gerçekçi bir yerden görebilmesine yardımcı olur.
Güncel çalışmalar da OKB ile öz-şefkat arasında anlamlı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Araştırmalarda, OKB belirtileri daha yoğun olan kişilerde öz-şefkat düzeyinin daha düşük olabildiği görülmektedir. Yani kişi zihnine gelen düşünceler karşısında kendisine ne kadar sert, yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşırsa, OKB döngüsü de o kadar zorlayıcı hale gelebilir. Burada önemli bir noktayı vurgulamak gerekir: Bu sonuçlar, düşük öz-şefkatin tek başına OKB’ye neden olduğu anlamına gelmez. Ancak öz-şefkat eksikliği, OKB’nin sürmesine ve kişinin kendisini daha fazla tehdit altında hissetmesine katkı sağlayabilir.
Özellikle öz-yargılama, OKB’de çok belirgin bir yere sahip olabilir. Çünkü kişi bazen sadece düşünceden korkmaz; o düşünceye sahip olduğu için kendisinden de korkmaya başlar. “Bunu düşündüysem demek ki kötü biriyim”, “Aklımdan böyle bir şey geçiyorsa içimde bunu isteyen bir taraf mı var?”, “Ya ben sandığım kişi değilsem?” gibi sorular kişinin zihninde tekrar tekrar dönebilir. Bu sorular cevap buldukça bitmez; tam tersine çoğu zaman yeni sorular doğurur. Böylece kişi düşünceden kurtulmaya çalışırken, aslında düşünceyle daha fazla uğraşır hale gelir.
Bu durum özellikle tabu, utanç verici ya da kişinin değerleriyle çelişen düşüncelerde daha ağır yaşanabilir. Çünkü bu tür düşünceler kişiye çok yabancı, korkutucu ve rahatsız edici gelir. Kişi bu düşünceleri yalnızca zihinsel bir olay gibi görmekte zorlanabilir. Bunun yerine, düşünceyi kendi karakterine ya da ahlaki yapısına dair bir kanıt gibi yorumlayabilir. Oysa zihinden geçen her düşünce, kişinin gerçek niyetini ya da kimliğini göstermez. İnsan zihni bazen istenmeyen, rahatsız edici ve kişinin değerleriyle hiç uyuşmayan içerikler üretebilir. OKB’de önemli olan nokta, bu düşüncenin varlığından çok, kişinin bu düşünceye verdiği anlamdır.
Öz-şefkat burada kişinin düşünceyle kurduğu ilişkiyi yumuşatabilir. Bu, “Düşünce hiç önemli değil” demek değildir. Daha çok, “Şu an zihnim beni korkutan bir düşünce üretiyor ve ben bu yüzden çok kaygılanıyorum” diyebilmektir. Böyle bir yaklaşım, kişinin kendisini suçlamak yerine yaşadığı kaygıyı fark etmesine yardım eder. Çünkü OKB’de kaygı, suçluluk, utanç ve belirsizlik duyguları çok yoğun olabilir. Kişi bu duyguları hemen yok etmek ister. Fakat bazen duyguyu yok etmeye çalışmak, kişiyi daha fazla kontrol etmeye ve daha fazla teyit aramaya götürebilir.
Bu sebeple öz-şefkat, kaygıyı bir anda ortadan kaldıran bir yöntem gibi düşünülmemelidir. Daha çok, kaygı varken kişinin kendisine nasıl davrandığıyla ilgilidir. Kişi kaygılandığında kendisine “Yine aynı şeyi yapıyorum, neden böyleyim?” diye saldırabilir. Ya da “Şu an zorlanıyorum, ama bu zorlanma benim kötü ya da tehlikeli biri olduğum anlamına gelmez” diyerek kendisine daha destekleyici yaklaşabilir. Bu ikinci yaklaşım, kişinin duygularını daha düzenleyici bir yerden karşılamasına yardımcı olabilir. Böylece kişi, kaygının içinde kaybolmak yerine onu fark etmeyi öğrenir.
OKB’de sık görülen bir başka süreç de kesinlik arayışıdır. Kişi çoğu zaman “Tam olarak emin olmalıyım”, “Hiç risk kalmamalı”, “Bu düşüncenin anlamını kesin çözmeliyim” diye düşünür. Ancak zihinsel olarak yüzde yüz emin olmaya çalışmak, çoğu zaman OKB döngüsünü daha da güçlendirir. Çünkü kişi kısa süreli bir rahatlama yaşasa bile, bir süre sonra yeni bir soru ya da yeni bir şüphe ortaya çıkabilir. Bu noktada öz-şefkat, kişinin belirsizlik karşısında kendisine daha yumuşak yaklaşmasına yardımcı olabilir. Yani amaç her şeyi kesin olarak çözmek değil, belirsizlik hissi varken de kendini güvende tutmayı öğrenmektir.
Burada önemli olan, öz-şefkatin OKB tedavisinin yerine geçen bir yöntem olmadığını bilmektir. OKB’de bilimsel olarak en çok desteklenen yaklaşımlardan biri Bilişsel Davranışçı Terapi ve özellikle Maruz Bırakma-Tepki Önleme çalışmalarıdır. Öz-şefkat ise bu sürecin yanında destekleyici bir kaynak olabilir. Çünkü terapi sürecinde kişi kaygısıyla, suçluluk hissiyle, kontrol etme isteğiyle ve belirsizlikle karşı karşıya kalabilir. Böyle anlarda kendisine daha sert davranmak yerine daha anlayışlı yaklaşabilmesi, tedavi sürecinde kalmasını kolaylaştırabilir.
Örneğin kişi zorlandığı bir anda kendisine şöyle diyebilir: “Şu an zihnim bana tehlike varmış gibi sinyal veriyor, ama bu sadece bir düşünce olabilir.” Ya da “Bu düşüncenin gelmesi, benim onu istediğim anlamına gelmez.” Bir başka cümle şu olabilir: “Şu an kesinlik arıyorum, ama kesinlik arayışı OKB döngüsünü besleyebilir.” Bu cümleler kişiye güvence vermek için değil, yaşadığı süreci fark etmesi için kullanılmalıdır. Çünkü amaç düşünceyi hemen yok etmek değil, düşünce geldiğinde kişinin kendisini daha sakin ve daha gerçekçi bir yerde tutabilmesidir.
Yine de burada dikkat edilmesi gereken ince bir nokta vardır. OKB’de bazen rahatlatıcı cümleler bile bir çeşit güvence arama davranışına dönüşebilir. Kişi kendisine tekrar tekrar “Ben kötü biri değilim”, “Kesinlikle bir şey olmayacak”, “Bu düşünce gerçek değil” diyerek rahatlamaya çalışabilir. Eğer bu cümleler kaygıyı hemen yok etmek için sürekli tekrar ediliyorsa, zamanla OKB döngüsünün parçası haline gelebilir. Bu yüzden öz-şefkat, kendine kesin kanıtlar sunmak değildir. Öz-şefkat, belirsizlik varken de kendine insanca davranabilmektir.
Sonuç olarak OKB, kişinin karakterini ya da gerçek niyetini gösteren bir durum değildir. Daha çok zihnin tehdit sisteminin çok hassas çalıştığı, kişinin de bu tehdit hissini azaltmak için sürekli kontrol etmeye, düşünmeye ya da emin olmaya çalıştığı bir döngüdür. Bu döngü içinde kişi çoğu zaman kendisine karşı çok sertleşir. Oysa iyileşme sürecinde sadece düşüncelerle değil, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyle de çalışmak gerekir. Öz-şefkat burada kişiye yeni bir iç duruş kazandırabilir: Zihnin ürettiği her düşünceyle savaşmadan, kendini suçlamadan ve adım adım tedavi sürecinde kalabilmek. OKB’nin sesi çoğu zaman acil, sert ve tehditkâr olabilir; öz-şefkat ise bu sesin karşısında daha sakin, daha gerçekçi ve daha insani bir yer açabilir.
Psk. Eda Demir
