İnsan, ölümün kaçınılmaz olduğunu bilir. Bir gün herkesin öleceğini öğrenerek büyürüz. Çocukluk döneminden itibaren ölüm kavramı hayatın bir gerçeği olarak anlatılır. Ancak ölüm hakkında bilgi sahibi olmak ile onu duygusal olarak anlamak aynı şey değildir. Çünkü insan zihni ölümü teorik olarak kabul edebilse de, bağ kurduğu kişinin yokluğunu aynı hızda kabul edemez.
Bu nedenle yas, yalnızca bir insanın kaybına verilen tepki değildir. Yas; birlikte yaşanmış anıların, kurulmuş hayallerin, söylenmemiş cümlelerin ve yarım kalmış duyguların da kaybıdır. İnsan bazen bir kişiyi değil, o kişinin yanında hissettiği “kendini” kaybeder.
Bir annenin kaybında sadece anne kaybedilmez. O kişinin yanında hissedilen güven, korunma hissi ve çocuk kalabilme duygusu da kaybolur. Bir eşin kaybında yalnızca partner değil; ortak gelecek planları, günlük rutinler, alışılmış sesler ve “biz” duygusu kaybedilir. Bu nedenle yas, yalnızca geçmişe değil; gerçekleşmeyecek bir geleceğe de duyulan özlemdir.
Psikiyatrist Irvin Yalom’a göre insan, ölüm gerçeğini bilir; ancak bu gerçekle sürekli yüzleşerek yaşayamaz. Çünkü ölüm farkındalığı sürekli aktif olduğunda yoğun bir varoluş kaygısı ortaya çıkar. İnsan zihni bu kaygıyı yönetebilmek için ölümü çoğu zaman uzak bir ihtimal gibi algılar. Günlük yaşamın temposu içinde ölüm düşüncesini geri plana iteriz. İşe gider, plan yapar, geleceği düşünürüz. Çünkü insan ruhu sürekli ölüm gerçeğiyle temas halinde kalırsa psikolojik olarak taşınması zor bir yük oluşur.
Fakat kayıp yaşandığında bu psikolojik savunmalar kırılır. Ölüm ilk kez teorik bir bilgi olmaktan çıkar ve duygusal bir gerçekliğe dönüşür. İşte yasın zorlayıcı olmasının temel nedenlerinden biri budur: Zihin “biliyorum” derken, duygu sistemi “hazır değilim” demektedir.
John Bowlby’nin bağlanma kuramına göre insan, bağ kurduğu kişileri yalnızca sevmez; onları aynı zamanda psikolojik güven alanı olarak kullanır. Bu nedenle kayıp yaşandığında yalnızca bir insan değil, kişinin güven sistemi de sarsılır. İnsan bazen kayıptan sonra neden kendisini boşlukta hissettiğini anlayamaz. Çünkü yas, sadece bir ayrılık değil; aynı zamanda kimlik, anlam ve aidiyet krizidir.
Bazı insanlar yas sürecinde yoğun öfke yaşayabilir. Bazıları hiçbir şey hissetmiyormuş gibi davranabilir. Bazıları ise kayıp yaşandıktan aylar sonra aniden çökkün hissedebilir. Kübler-Ross’un tanımladığı inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme evreleri her insanda aynı sırayla görülmeyebilir. Çünkü yas, doğrusal ilerleyen bir süreç değildir. İnsan bazı günler iyi hissederken bazı günler en başa dönmüş gibi hissedebilir.
Toplumda yas çoğu zaman “güçlü ol”, “zamana bırak”, “unutursun” gibi cümlelerle karşılanır. Oysa sağlıklı yas, kaybı unutmak değildir. Sağlıklı yas; kaybın varlığını inkâr etmeden onunla yaşamayı öğrenebilmektir. İnsan sevdiği birini tamamen unutmaz. Zamanla yalnızca acının biçimi değişir. İlk dönemlerde yakıcı olan duygu, ilerleyen süreçte daha sessiz bir özleme dönüşebilir.
Bazen kişi en çok da gündelik hayatın sıradan anlarında zorlanır. Çünkü yas, yalnızca büyük anlarda değil; küçük alışkanlıklarda da kendini gösterir. Bir kahve içerken, telefonda eski bir mesajı görürken ya da birlikte gidilen bir sokaktan geçerken insan kaybı yeniden hissedebilir. Beyin, bağ kurduğu kişiye ait izleri günlük yaşamın içine kaydetmiştir. Bu nedenle yas, yalnızca zihinsel değil; bedensel ve duygusal bir deneyimdir.
Belki de bu yüzden insan bazen bir mezarın başında değil; markette alışveriş yaparken ya da kalabalığın içinde aniden ağlar. Çünkü yas, yalnızca kaybedilen kişiyi değil; o kişiyle birlikte kaybolan anlamları da içinde taşır.
Ve belki de en acı gerçek şudur: İnsan ölümü gerçekten ancak birini kaybettiğinde anlamaya başlar.
