Kıskançlık, çoğu insanın yaşadığı ama çok az insanın rahatça konuşabildiği bir duygudur. Kıskandığımızı fark ettiğimiz anda, genellikle kendimize kızarız. Daha olgun olmamız gerektiğini, bu duygunun bize yakışmadığını ya da “fazla” olduğunu düşünürüz. Kimi zaman da tam tersine, kıskançlığı sevginin ya da bağlılığın doğal bir göstergesi gibi yorumlarız. Oysa kıskançlık, bu iki uçtan da daha karmaşık bir yerde durur. Psikolojik açıdan bakıldığında kıskançlık, ne tamamen bastırılması gereken bir duygu ne de sorgusuzca kabul edilmesi gereken bir tepkidir. Daha çok, insan ilişkilerinin içinde öğrenilen ve zamanla şekillenen bir sinyal gibidir. Fark edilmesi gereken bir sinyal.
Kıskançlık Bir Anda Ortaya Çıkmaz
Kıskançlık çoğu zaman aniden ortaya çıkan bir his gibi yaşanır. Bir cümle, bir bakış ya da küçük bir değişim bu duyguyu tetikleyebilir. Ancak bu ani hissin arkasında genellikle uzun bir geçmiş vardır. İnsan, ilişkiler içinde neyin tehdit edici olduğunu zamanla öğrenir. İlginin sınırlı olduğu, karşılaştırmaların sık yaşandığı ya da sevginin koşullara bağlandığı ortamlarda büyüyen bireyler için kıskançlık, adeta bir kendini koruma refleksi haline gelebilir. Çünkü kişi, ilişkide var olabilmek için dikkat çekmesi, öne çıkması ya da yerini kaybetmemesi gerektiğini öğrenmiştir. Bu noktadan baktığımızda kıskançlık, karşıdakinden çok kişinin kendi iç dünyasıyla ilgilidir.
Kaybetmekten Çok, Gözden Düşmek
Kıskançlık çoğu zaman “kaybetme korkusu” olarak tanımlanır. Ancak bu tanım eksik kalır. Çünkü çoğu durumda kişi, ilişkiyi tamamen kaybetmekten değil, değerinin azalmasından korkar.
“Eskisi kadar önemli miyim?” “Yerim başkasıyla kolayca doldurulabilir mi?” “Görülmezsem unutulur muyum?”
Bu sorular dile getirilmese bile, kıskançlık duygusunun zeminini oluşturur. Bu yüzden kıskançlık, çoğu zaman özgüven meselesi gibi görünse de aslında ilişkisel güven meselesidir.
Bir Tehdit Değil, Bir İşaret
Kıskançlığı sadece problemli bir duygu olarak görmek, onun işlevini gözden kaçırmamıza neden olur. Oysa kıskançlık, kişinin ilişki içinde hassaslaştığı noktaları gösteren bir işaret gibidir. Güven ihtiyacının arttığı, bağın zayıfladığı ya da kişinin kendini yeterince görünür hissetmediği anlarda ortaya çıkar. Bu yönüyle kıskançlık, “bir şeyler yolunda gitmiyor” demenin dolaylı bir yoludur. Sorun, bu işareti nasıl okuduğumuzda başlar.
Kıskanmak İle Kıskançlıkla Davranmak Arasındaki Fark
Herkes zaman zaman kıskanır. Ancak herkes kıskançlıkla aynı şekilde davranmaz. Psikolojik olarak önemli olan nokta da buradadır. Bir duygunun varlığı, o duyguya dayanarak verilen her tepkiyi haklı çıkarmaz. Kıskançlık fark edilmediğinde ya da ifade edilemediğinde; kontrol etme, suçlama, geri çekilme ya da sessizce mesafe koyma gibi davranışlara dönüşebilir. Bu da ilişkideki asıl ihtiyacın konuşulmasını zorlaştırır. Oysa kıskançlık, bastırıldığında değil, fark edildiğinde ve anlamlandırıldığında yatışır.
Zihnin Boşluklarla İmtihanı
Kıskançlık çoğu zaman yaşanan bir durumdan çok, yaşanabilecek ihtimaller üzerinden beslenir. Bir davranış, bir mesafe ya da bir belirsizlik, zihnin içinde hızla senaryolara dönüşebilir. İnsan zihni, özellikle ilişkiler söz konusu olduğunda, boşlukta kalmayı sevmez. Anlamlandıramadığı yerleri doldurmak ister. Ancak bu doldurma süreci çoğu zaman tarafsız değil; kişinin geçmiş deneyimleri, kırılganlıkları ve korkuları üzerinden şekillenir. Bu yüzden kıskançlık, her zaman dışarıdaki gerçeği yansıtmaz. Bazen yaşanan şeyden çok, zihnin o yaşantıya yüklediği anlam ağır basar. Geçmişte görülmemiş, önemsenmemiş ya da kolayca gözden çıkarılmış hisseden bir zihin, bugünkü ilişkilerde en küçük belirsizliği bile büyütebilir. Çünkü zihin, tanıdık olanı tekrar etmeye meyillidir. Belirsizlik arttıkça kıskançlık da güçlenir. Netlik azaldığında, kişi kendini daha fazla karşılaştırırken bulabilir. Başkalarının ilişkilerdeki yeri, yakınlığı ya da görünürlüğü, içsel bir ölçüt haline gelir. Bu noktada kıskançlık, karşıdakine yönelmiş bir öfke ya da rahatsızlıktan çok, kişinin kendi iç dengesini koruma çabasına dönüşür. Kıskançlığın bu zihinsel yönü fark edilmediğinde, duygu gerçeklikle karışır. Kişi, hissettiklerini yaşanmış gibi algılamaya başlayabilir. Oysa kıskançlık çoğu zaman, henüz olmamış ama olmasından korkulan şeylerin duygusudur. Bu fark edildiğinde, kıskançlıkla kurulan ilişki de değişmeye başlar. Duygu, kontrol edilmesi gereken bir düşman olmaktan çıkar; kişinin iç dünyasına dair ipuçları sunan bir deneyime dönüşür.
Kıskançlık Bize Ne Söyler?
Kıskançlığın altında çoğu zaman oldukça temel bir ihtiyaç yatar: güvende hissetmek, görülmek, değerli olmak, bağın devam edeceğine inanmak. Bu ihtiyaçlar dile getirilebildiğinde, kıskançlık genellikle yumuşar. Çünkü duygu, kendini gösterecek başka bir yol bulur. Bu yüzden kıskançlıkla baş etmenin yolu, onu yok etmeye çalışmak değil; onunla temas edebilmektir.
Son Söz
Kıskançlık ne bir zayıflık göstergesidir ne de karakter kusuru. İnsan ilişkilerinin içinde, sessizce öğrenilen bir duygudur. Asıl mesele, kıskanmamak değil; kıskançlığın ilişkiyi yönetmesine izin verip vermediğimizdir. Belki de kıskançlık, bize şunu soruyordur: “Bu ilişkide gerçekten neye ihtiyacın var?” Bu soruya kulak verebildiğimizde, kıskançlık bir tehdit olmaktan çıkıp, ilişkiyi anlamaya açılan bir kapıya dönüşebilir.
