Her sabah yeni bir yarışa uyanır gibi yataktan kalkıyoruz. Her gün daha erken kalk, düzinelerce kitaplar oku, sürekli yeni bir şey üretmek için çabala… Kişisel gelişim videoları, podcastler, ‘’bir günüm’’ adlı sabah rutinleri… Hepsinin vermek istediği tek bir mesaj var: “Olduğun hâlinle yeterli değilsin.” Peki ya bu bitmek bilmeyen gelişim çabası aslında bizi daha yorucu bir dünya haline dönüştürüyorsa? ‘’ Belki de tükenmişliğin en sofistike hali, idealleşme çabasının en sessiz yankısıdır.’’
Bu yorgunluğun kaynağı çoğu zaman başarısızlık değil; hiç bitmeyen bir “olma” hâlinin insanlara sosyal medyalar aracılığıyla dayatılmasıdır. Günümüz “modern” insanı artık başkalarıyla yarışmıyor. Yarış pistinde karşısında duran tek rakip, kendi gelecekteki ideal benlik hâli. Daha sakin olmalı, daha üretken olmalı, daha disiplinli, daha mutlu, daha başarılı… Ancak ulaşılması sürekli ertelenen bu “en iyi versiyon”, insanı ileri taşımaktan çok, olduğu yere yabancılaştırıyor. Kişi en iyi versiyonunu ararken o dar kalıpların arasında sıkışıp kalıyor. Psikolojide bu durum, kişinin ideal benliği ile gerçek benliği arasındaki algılanan uyumsuzluğun artmasıyla ortaya çıkan, süreklilik kazanan bir huzursuzluk ve kaygı hâliyle açıklanmaktadır. Bu ortaya çıkan huzursuzluk ve kaygı hali büyüdükçe birey, motive olmaktan çok yetersizlik duygusuna çekiliyor. Dolayısıyla mesele gelişmek değil; gelişmenin, hiçbir zaman tamamlanmayacak bir zorunluluk olarak sunulmasıdır.
Psikoloji literatüründe bu durum, bireyin öz-değerini belirli koşullara bağlamasıyla da açıklanır (Crocker & Wolfe, 2001). Kişi ancak üretken olduğunda, başarılı hissettiğinde ya da sürekli geliştiğini düşündüğünde kendini “önemli” algılar. Bu koşullar ortadan kalktığında ise benlik algısı çarpıcı bir hızda sarsılır. Böyle bir yapı, bireye sürdürülebilir bir motivasyon sunmaktan çok, kırılgan ve kolayca çözülebilen bir özsaygı kazandırır.
Duygusal Bastırma ve Performans Kıskacı
Bu zorunluluk çoğu zaman parlak cümlelerle gizlenir. “İyi düşün, iyi hisset”, “pozitif ol”, “olumsuzlukları hayatına alma…” Uzaktan bakıldığında umut verici görünen bu söylemler, psikolojide duygusal bastırma ve kaçınma biçimlerini normalleştirir. Üzüntü, yorgunluk, kararsızlık ya da boşluk hissi, yaşanması gereken deneyimler olmaktan çıkar; hızla düzeltilmesi ya da yok edilmesi gereken hatalar gibi algılanır.
Oysa duygular, işlevsel oldukları ölçüde anlamlıdır. İnsanı güçlü kılan yalnızca iyi hissettiği anlar değil; kırılganlık, duraksama, ağlama ve bazen hiçbir şey yapamama gibi kötü hissettiği hâlidir. Psikolojik dayanıklılık, duyguları sürekli kontrol etmekten değil, onlara alan açabilmekten doğar. Sürekli iyi olmaya çalışmak, insanı iyileştirmez; çoğu zaman sadece kendinden uzaklaştırır.
Bu noktada sosyal medyanın rolü göz ardı edilemez. Dijital platformlar yalnızca gelişimi yansıtmaz; aynı zamanda onları aktif biçimde besler. Algoritmalar, sürekliliği, üretkenliği ve görünürlüğü ödüllendirirken; durmayı, geri çekilmeyi ve dinlenmeyi görünmez kılar. Böylece birey, yalnızca ürettiği ve sergilediği ölçüde var olduğu yanılsamasına kapılır. Gelişim, içsel bir süreç olmaktan çıkar ve başkalarına layık olması gerektiği düşünülen bir performansa dönüşür.
Kültürel Bir Tükenmişlik Olarak Gelişim
Bu noktada kendini geliştirmenin yorgunluğu artık kişisel bir mesele olmaktan çıkar, yavaş yavaş kültürel bir hâl alır. Performansın kutsandığı bir dünyada insanın değeri, nasıl birisi olduğuyla değil, neyi ne kadar yaptığıyla ölçülmeye başlar. Kimliğimiz, kim olduğumuzdan çok, ne başardığımız üzerinden şekillenir. Üretken olmadığımızda içimizi kemiren bir suçluluk, durduğumuzda ise eksik kalmışlık hissi belirir. İnsan, kendi değerini içerden hissetmek yerine, dışarıdan gelen tepkilerle ölçüp şekillendirmeye başlar.
Psikolojik açıdan bakıldığında, kişinin kendi değerini giderek başkalarının tepkileri ve onayları üzerinden kurması, kalıcı bir doyumdan çok, kolayca sarsılabilen bir benlik algısına yol açar. Alkışlar, onaylar, geri bildirimler… Böylece başarı, gerçekten doyuran bir deneyim olmaktan çıkar; yalnızca kısa süreli bir rahatlama sağlar. Ve o rahatlama geçer geçmez, yeni bir hedef çoktan ufukta belirmiş olur.
Belki de bu yüzden kendini geliştirme yorgunluğu, yalnızca bireysel bir tükenmişlik değil; çağın insana usulca öğrettiği bir eksiklik duygusunun sonucu. Daha iyi olmaya çalışırken, olduğumuz hâli sürekli arkamızda bırakıyoruz; her yeni hedefle birlikte kendimize biraz daha mesafe koyuyoruz.
Oysa insan, yalnızca üretken olduğu anlarda değil; yorulduğunda, durduğunda ve bazen hiçbir şey yapamadığında da var. Kendini geliştirme söylemi, gelişimi tek yönlü bir ilerleme gibi sunduğunda, insanı güçlendirmekten çok kendine yabancılaştırıyor.
Belki de gerçek gelişim, sürekli daha fazı olmaya çalışmakta değil; durabilmeyi, eksik olsak bile eksik hissetmeden kalabilmeyi ve olduğumuz hâlin de bir değer taşıdığını fark edebilmekte saklıdır. İnsanın kendisiyle kurduğu ilişki performans üzerinden değil, şefkat üzerinden şekillendiğinde, gelişim bir yarış olmaktan çıkar ve anlamlı bir dönüşüme dönüşür.
Kaynakça
Crocker, J., & Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.3.593
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://selfdeterminationtheory.org/SDT/documents/2000_DeciRyan_PIWhatWhy.pdf
