Telefonunuza gönderdiğiniz bir mesajın saatlerdir cevapsız kaldığını düşünün. Bir arkadaşınızın yüz ifadesi her zamankinden daha soğuk görünmüş olabilir. İş yerinde yöneticiniz kısa bir e-posta göndermiştir. Bu gibi durumlarda çoğumuzun zihninden benzer bir düşünce geçer: "Acaba yanlış bir şey mi yaptım?"
Giriş
Oysa çoğu zaman elimizde bunu destekleyecek somut bir kanıt yoktur. Buna rağmen beynimiz, eksik kalan parçaları hızla tamamlar ve olayın merkezine kendimizi yerleştirir. Psikolojide buna kişiselleştirme (personalization) adı verilen bilişsel bir eğilim denir. Aaron Beck'in bilişsel terapi kuramına göre kişiselleştirme, kişinin kontrolü dışında gelişen olayları kendi davranışlarının veya kişiliğinin bir sonucu olarak yorumlamasıdır. Başka bir deyişle, dünyada olup biten birçok şeyi gereğinden fazla kendimizle ilişkilendiririz.
Temel Çerçeve
Peki beynimiz neden bunu yapar?
İlk bakışta bu eğilim gereksiz gibi görünse de, aslında kökeni insanın evrimsel geçmişine dayanır. Binlerce yıl boyunca insanlar tek başlarına değil, gruplar hâlinde yaşayarak hayatta kaldılar. Bir grubun dışında kalmak yalnızca sosyal bir sorun değil, aynı zamanda hayatta kalmayı tehdit eden bir durumdu. Bu nedenle beynimiz, sosyal ilişkilerde ortaya çıkabilecek en küçük değişiklikleri bile dikkatle izlemeye programlandı.
Değerlendirme
Baumeister ve Leary'nin "ait olma ihtiyacı" üzerine geliştirdikleri kurama göre insanlar, güçlü ve sürekli sosyal bağlar kurmaya yönelik temel bir motivasyona sahiptir. Bu ihtiyaç karşılanmadığında psikolojik iyilik hâli de olumsuz etkilenir. Dolayısıyla bir arkadaşımızın sessizliği, bir iş arkadaşımızın mesafeli davranışı ya da bir partnerimizin kısa cevapları, beynimiz tarafından yalnızca basit bir iletişim farklılığı olarak değil, olası bir reddedilme sinyali olarak algılanabilir.
Bu durumun ilginç bir nörobiyolojik karşılığı da vardır. Naomi Eisenberger ve çalışma arkadaşlarının yaptığı beyin görüntüleme araştırmaları, sosyal reddedilmenin fiziksel acı sırasında etkinleşen bazı beyin bölgelerini harekete geçirdiğini göstermiştir. Başka bir ifadeyle, dışlanmak ya da reddedilmek yalnızca mecazi anlamda can yakmaz; beynimiz bunu gerçek bir tehdit gibi işler. Belki de bu yüzden, ortada henüz kesin bir kanıt yokken bile zihnimiz kendisini korumaya çalışarak en olumsuz senaryoları üretmeye başlar.
Bu noktada devreye Daniel Kahneman'ın "Hızlı ve Yavaş Düşünme" kitabında tanımladığı Sistem 1 girer. Sistem 1 hızlı, otomatik ve sezgiseldir. Belirsizlikten hoşlanmaz ve eksik bilgileri mümkün olan en kısa sürede tamamlamak ister. Patronunuz toplantıda size gülümsemediyse, Sistem 1 hemen bir açıklama üretir: "Bana kızgın olmalı." Oysa gerçekte patronunuzun aklında tamamen farklı bir konu olabilir. Fakat beynimiz belirsizlikle beklemek yerine, çoğu zaman en ulaşılabilir açıklamayı seçer.
Üstelik bu açıklamalar her zaman tarafsız değildir. İnsan zihni, olumsuz bilgileri olumlu olanlara göre daha hızlı fark etmeye eğilimlidir. Psikolojide negatiflik yanlılığı (negativity bias) olarak bilinen bu eğilim, geçmişte bizi tehlikelerden koruyan önemli bir avantaj sağlamış olabilir. Ancak günümüzde aynı mekanizma, sosyal ilişkilerimizi gereksiz yere zorlaştırabilir. Bir gün içinde aldığımız onlarca olumlu geri bildirimi unutup, yalnızca tek bir eleştiriye odaklanmamız da bu yüzdendir.
Kişiselleştirme yalnızca ilişkilerimizi değil, kendimizle kurduğumuz ilişkiyi de etkiler. Sürekli olarak başkalarının davranışlarını kendimize bağlamak, zamanla öz saygıyı zedeleyebilir ve kaygıyı artırabilir. Özellikle belirsizliğe tahammülü düşük olan kişiler, sosyal ipuçlarını tehdit olarak yorumlamaya daha yatkındır. Bir mesajın geç cevaplanması, planların ertelenmesi ya da kısa bir yüz ifadesi bile zihinde uzun süren sorgulamalara dönüşebilir.
Elbette her zaman yanılıyor değiliz. İnsanlar gerçekten kırılabilir, uzaklaşabilir ya da eleştirebilir. Ancak psikolojik açıdan önemli olan nokta, kanıt olmadan sonuca varmaktır. Çoğu zaman yaşadığımız sıkıntının kaynağı olayın kendisi değil, olay hakkında kurduğumuz hikâyedir.
Belki de bu yüzden kendimize şu soruyu sormayı alışkanlık hâline getirmek faydalı olabilir: "Elimde bunu destekleyen gerçek bir kanıt var mı, yoksa yalnızca zihnimin yazdığı bir senaryoyu mu okuyorum?" Bu soru, düşüncelerimizi bastırmak için değil, onlara biraz mesafe koyabilmek için önemlidir.
Modern yaşamda iletişimimizin büyük kısmı mesajlaşmalar, kısa e-postalar ve sosyal medya üzerinden gerçekleşiyor. Ses tonu, mimikler ve beden dili gibi birçok ipucundan yoksun olduğumuz için belirsizlik her zamankinden daha fazla. Beynimiz ise bu boşlukları kendi varsayımlarıyla dolduruyor. Ne yazık ki bu varsayımlar çoğu zaman en iyimser olanlar değil.
Belki de en özgürleştirici farkındalık şudur: İnsanlar sandığımız kadar sık bizi düşünmüyor. Herkes kendi hayatının, kendi kaygılarının ve kendi hikâyesinin merkezinde. Başkasının sessizliği her zaman bize dair bir anlam taşımıyor olabilir. Bazen bir mesaj yalnızca geç cevaplanmıştır, bir bakış yalnızca dalgınlıktır ve kısa bir cümle gerçekten sadece kısa bir cümledir.
Kendimizi her olayın merkezine koymak, zihnimizin bizi korumak için geliştirdiği eski bir alışkanlık olabilir. Ancak yetişkin yaşamında psikolojik esnekliğin önemli bir parçası, her düşünceye otomatik olarak inanmamayı öğrenmektir. Çünkü bazen huzur, her şeyi açıklamaya çalışmaktan değil, bazı belirsizliklerin belirsiz kalmasına izin vermekten geçer.
Kaynakça
- Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The Need to Belong: Desire for Interpersonal Attachments as a Fundamental Human Motivation. Psychological Bulletin.
- Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.
- Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D., & Williams, K. D. (2003). Does Rejection Hurt? An fMRI Study of Social Exclusion. Science.
- Gilbert, D. T. (2006). Stumbling on Happiness. Knopf.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
