Seçmek ya da Seçmemek: İşte Bütün Mesele Bu (Mu?) Hayatımızın hiç olmadığı kadar fazla seçeneğe sahip olduğu bir çağda yaşıyoruz. Market raflarından kariyer seçeneklerine, ilişkilerden izlenecek dizilere kadar her gün yüzlerce karar vermek zorundayız. İlginç olan ise seçenekler arttıkça özgürleşmemiz beklenirken, çoğu zaman kendimizi daha sıkışmış hissetmemiz.
Giriş
Psikolojide buna verilen isimlerden biri seçim felcidir. Seçenekler Arttıkça Neden Hareket Edemiyoruz? Bir danışanım bana şöyle demişti: "Yanlış karar vermekten o kadar korkuyorum ki sonunda hiçbir karar veremiyorum." Aslında bu cümle, seçim felcinin özeti gibidir.
Temel Çerçeve
Beynimiz karar verirken sürekli olasılıkları hesaplayan bir sistem gibi çalışır. Ancak seçenek sayısı belirli bir noktayı geçtiğinde bu sistem verimli olmaktan çıkar. Her ihtimali değerlendirmeye çalışırken zihinsel yük artar, kaygı yükselir ve sonunda karar vermek yerine beklemeyi tercih ederiz.
Çünkü beklemek, kısa vadede yanlış yapmaktan daha güvenli görünür. Fakat uzun vadede en büyük maliyeti çoğu zaman karar vermemek oluşturur. Mükemmel Kararın Peşinde Koşmak Seçim felcinin temel nedenlerinden biri mükemmeliyetçiliktir.
Değerlendirme
Pek çok insan karar vermeye çalışırken aslında şu sorunun cevabını arar: "En doğru seçenek hangisi?" Oysa psikoloji bize önemli bir gerçeği gösteriyor: Hayatta çoğu zaman tek bir doğru seçenek yoktur. Birçok seçenek yeterince iyidir. Fakat zihnimiz bunu kabul etmek istemez.
Çünkü "ya daha iyisi varsa?" düşüncesi sürekli devreye girer. İşte tam bu noktada sosyal medyanın etkisi devreye giriyor. Başkalarının en mutlu anlarını, en başarılı kariyerlerini, en kusursuz ilişkilerini gördükçe kendi seçimlerimizi yetersiz hissetmeye başlıyoruz.
Sanki görünmeyen bir ses sürekli kulağımıza şunu fısıldıyor: "Henüz karar verme. Belki daha iyisi çıkacak." FOMO ve Kararsızlık İngilizcede buna Fear of Missing Out (FOMO) deniliyor. Yani bir şeyi seçtiğimizde diğer tüm ihtimalleri kaçıracağımıza dair korku.
Bir üniversite bölümü seçerken… Bir iş teklifini kabul ederken… Bir şehirde yaşamaya karar verirken…
Hatta bazen bir restoranda yemek siparişi verirken bile aynı mekanizma çalışıyor. Bir seçeneği seçtiğimiz anda diğerlerinden vazgeçmek zorunda kalıyoruz. İnsan beyni ise kayıpları kazançlardan daha güçlü hisseder.
Bu yüzden seçim yapmak bazen bir kazanç değil, bir kayıp gibi algılanır. Karar Vermemek de Bir Karardır Danışanlarla çalışırken sık söylediğim cümlelerden biri şudur: "Karar vermemek de bir karardır." Çünkü zaman durmaz. Beklediğimiz o mükemmel fırsat gelmeyebilir.
Kararsız kaldığımız süreçte ilişkiler bitebilir. İş fırsatları kaçabilir. Hayaller ertelenebilir.
Ve en önemlisi, kişi kendi hayatının seyircisi olmaya başlayabilir. Psikolojik açıdan bakıldığında kontrol hissi, ruh sağlığının önemli yapı taşlarından biridir. Sürekli bekleyen insanlar zamanla hayatın kontrolünün kendi ellerinde olmadığını hissetmeye başlar.
Bu durum ise kaygıyı daha da artırır. Seçim Yorgunluğu Bir başka önemli kavram ise karar yorgunluğudur. Sabah kalktığımız andan itibaren beynimiz sürekli seçim yapar.
Ne giyeceğiz? Kahvaltıda ne yiyeceğiz? Hangi mesajı önce cevaplayacağız?
Hangi e-postayı açacağız? Araştırmalar, gün ilerledikçe karar verme kalitemizin düştüğünü gösteriyor. Bu yüzden birçok başarılı insan gardırobunu sadeleştirir, rutinlerini azaltır ya da günlük küçük kararları otomatik hale getirir.
Amaç daha az düşünmek değildir. Önemli kararlar için zihinsel enerjiyi korumaktır. Yanlış Karar Vermekten Neden Bu Kadar Korkuyoruz?
Çünkü çocukluğumuzdan itibaren hata yapmanın olumsuz sonuçlarını öğreniyoruz. Yanlış cevap düşük not getiriyor. Yanlış tercih eleştiriliyor.
Yanlış davranış cezalandırılıyor. Zamanla zihnimiz şu inancı geliştiriyor: "Yanlış yapmamalıyım." Oysa psikolojik gelişim açısından bakıldığında insanlar doğru kararlar vererek değil, yanlış kararlarından öğrenerek olgunlaşırlar. Hayatın birçok becerisi deneyim ister.
Deneyim ise hata yapmayı içerir. "Yeterince İyi" Kararlar Psikolog ve Nobel ödüllü araştırmacı Herbert Simon'un ortaya koyduğu önemli bir yaklaşım vardır. İnsanların en iyi kararı aramak yerine çoğu zaman yeterince iyi olan kararı seçmeleri daha sağlıklıdır.
Çünkü mükemmeli aramak sonsuz bir süreçtir. Yeterince iyiyi kabul etmek ise hareket etmeyi sağlar. Hayat çoğu zaman mükemmel seçimlerden değil, seçtiğimiz yolu nasıl yaşadığımızdan oluşur.
Seçim Felcinden Çıkmak İçin Neler Yapabiliriz? Öncelikle seçenek sayısını azaltın. On farklı ihtimali değerlendirmek yerine üç seçenek belirleyin.
Karar vermek için kendinize bir süre tanıyın. Sonsuza kadar düşünmek yerine örneğin "Bu konuda cuma akşamına kadar karar vereceğim." demek zihni rahatlatır. Her kararın geri döndürülemez olmadığını kendinize hatırlatın.
Birçok seçim değiştirilebilir. İş değiştirilebilir. Şehir değiştirilebilir.
Plan değiştirilebilir. Hayat sandığımız kadar kesin çizgilerden oluşmaz. Ve belki de en önemlisi…
Yanlış karar verme ihtimalini hayatın doğal bir parçası olarak kabul edin. Çünkü psikolojik dayanıklılık, hiç hata yapmamak değil; hata yaptığında yeniden ayağa kalkabilmektir. Son Söz Modern dünyanın bize sunduğu en büyük yanılsamalardan biri, daha fazla seçeneğin daha fazla mutluluk getireceği düşüncesidir.
Oysa bazen seçeneklerin fazlalığı bizi özgürleştirmek yerine hareketsiz bırakır. Unutmayın; hayat, bütün ihtimalleri aynı anda yaşayabileceğimiz bir laboratuvar değildir. Her seçim biraz vazgeçmeyi, her vazgeçiş de yeni bir yolu kabul etmeyi gerektirir.
Mükemmel karar diye bir şey çoğu zaman yoktur. Vardır dediğimiz şey, verdiğimiz kararın sorumluluğunu alıp onu emekle, sabırla ve cesaretle anlamlı hâle getirmektir. Belki de bugün kendinize sormanız gereken soru şudur: "Gerçekten yanlış karar vermekten mi korkuyorum, yoksa hayatımı ertelemeye alıştığım için mi karar veremiyorum?" Çünkü bazen insanın önündeki en büyük engel, yanlış yolu seçmesi değil; hiç yola çıkmamasıdır.
