Ölüm, insan yaşamının en kaçınılmaz gerçeği olmasına rağmen, en zor ve en acı deneyimlerden biridir. Her birey, kendi ve sevdiklerinin faniliğini bilerek ve farkında olarak yaşasa da çoğunlukla bu gerçek gündelik hayatın içerisinde görmezden gelinir ve hatta bastırılır. Sevilen birinin kaybıyla görmezden gelinen bu gerçek bütün zorluğuyla ortaya çıkar. Çünkü birey, yakın birinin ölümüyle, ölümün geri dönülmezliğini ve hayatı boyunca yaşayabileceği en somut kayıp olduğunu bilir. Yaşanan bu deneyim, bireyin duygusal, bilişsel ve hatta sosyal dünyasında büyük değişmelere yol açar. Ölümün ardından ortaya çıkan yas süreci kültürden kültüre farklılık gösterse de, bireyin bu kayba verdiği kaçınılmaz ve en doğal tepkidir. Yas, yalnızca yoğun üzüntüyle sınırlı olmayan; bireyin doğal yaşamını, geleceğe dair olan umut ve beklentilerini sorgulamasına sebep olan, belki de bu değerlerini yeniden yapılandırmasını gerektiren çok boyutlu bir süreçtir.
Yas Sürecinin Psikolojik Boyutları
Yas süreci, bireyin kaybedilen kişiyle olan bağına, kişilik özelliklerine, duygu düzenleme süreçlerine ve hatta kültürel bağlamlara göre çeşitli biçimlerde yaşanır. Bazı bireyler anında tepki verebilirken, bazı bireylerse günlerce hatta aylarca içine kapanarak daha sessiz tepkiler verebilmektedir. Tam da bu yüzden yasın tek tip bir yaşantı olduğundan bahsetmek mümkün değildir. Üzüntü, öfke, suçluluk, inkar ve çaresizlik gibi duygu ve süreçler yas sürecinde sıklıkla görülebilmektedir. Bu duyguların varlığı, yasın sağlıklı bir süreç olarak ilerlediğini göstermektedir. Yasın belirli aşamalardan geçtiğine dair kuramlar olsa da; yas sürecini yaşayan bireyin doğrusal bir ivme yakalayabilmesi mümkün değildir. Birey, yaşadığı kaybı kabullenmiş olsa da, bazı anlarda bu yoğun acıyı hissedebilir.
Bireyin Ölümle Başa Çıkma Mekanizmaları
Ölümün diğer ayrılıklardan farkı, kaybedilen kişinin geri dönüş ihtimalinin olmamasıdır. Ayrılıklarda insanlar yeniden konuşma yapabilirler, bir hatayı telafi etmek için çaba göstermek isteyebilirler; ancak ölümde alternatifler yoktur. Bu durum, yasın ağırlığını iyice arttırır. Yas sürecinden geçen kişi hiç yaşanmamış anları zihninde yaratabilir ve kaybettiği kişiyle kurduğu ortak hayalleri gerçekleştirmek isteyebilir. Tam da bu yüzden, kaybın sadece geçmişe yönelik bir etkisi yoktur. Kayıp, geleceğe uzanır; olabilecek, yaşanabilecek kalan her şeyi de sona erdirir.
Sosyal çevre ve toplum, yas sürecinde her ne kadar olumlu etkileri olsa da, bazen süreci zorlaştırabilir. Toplum, hayatın telaşı ve sorumluluklar, yas tutan kişinin hayata dönmesini bekler. Oysa yas; zaman ve mekandan bağımsızdır; hiçbir şeyle ölçülemeyecek kadar derin bir deneyimdir. Zamanın, haftaların ve hatta yılların geçişi acının sona erdiği anlamına gelmez. “Hayat bir yerde devam ediyor, kendini toplamalısın, güçlü olmalısın” gibi söylemler kişiyi her ne kadar hayata karşı motive etse de zaman zaman kişinin duygularını görmezden gelmesine ve hatta bastırmasına sebep olabilmektedir. Oysa ki görmezden gelinen bu acı iyileşmez; sadece daha derine gömülür ve yas, sağlıklı yaşanabilecek bir süreç olacakken çok farklı yerlere evrilebilmektedir. Bu nedenle yasın sağlıklı bir şekilde yaşanılabilmesi için ilk olarak durumu daha sonrasında ise duyguları kabul ederek bireyin önüne bakması gerekir.
Yas, sadece kişinin duygularını etkilemez. O kişinin benlik algısı üzerinde de etkiler yaratır. Eşini, ebeveynini, çocuğunu veya dostunu kaybeden kişi sadece sevdiği kişiyi değil; o kişiyle kurduğu hayallerini, o ilişkideki rolünü, umudunu ve benliğini de kaybeder. Birey, kim olduğunu sorar kendine. İnsan, kendini yeniden tanımaya ve keşfetmeye çalışır. Bir gelişme süreci başlar. Sancılıdır, ancak birey, yaşamla veya diğer insanlarla kurduğu ilişkiyi başka bir boyuta taşır. Yasın şiddeti zaman zaman azalır, zaman zaman artar. Birey, bu duruma alışır ancak kaybın tamamen ortadan kalkmadığını bilir. Bazen hatırlanan bir anı, bazen hayatın içinde bulunan ufak ayrıntılar, bazen rüyalar ve bazen de kısa bir an kaybedilen kişiyi anımsatır. Bu anımsamalar ilk etapta çok acı gelebilir; fakat kişi, zaman içinde bu anımsamaları derin bir bağa dönüştürür ve kaybını hayatının, kalbinin bir parçasında taşımayı öğrenir. Bu süreç, kaybı unutmak veya yok saymak değildir; kaybedilen kişiyle kurulan yeni ve ebediyen sürecek yeni bir bağ biçimidir.
Yasın Dönüştürücü Etkisi
Ölüm ve yas, bireyin yaşadığı en zor, en somut ve en kaçınılmaz bir deneyimdir. Yas süreci zayıflık veya güçsüzlük değildir; kurulan bağın doğal bir sonucudur. Her birey, her toplum için çeşitli biçimlerde yaşanır; bir zamana göre değerlendirilemez çünkü zaman kaybı görmezden gelmeye sebep olmaz; onunla birlikte nefes almayı, hayatın telaşesine kapılmayı ve devam etmeyi öğretir. Deneyimlenen durum, hayattaki doğal dengenin akışıdır. Çünkü kişi, insanın doğacağını, büyüyeceğini ve en sonunda öleceğini her zaman bilir; sadece hayatın akışında bunu unutur ve öngöremez. Tam da bu yüzden yas hem çok acı verir insana, hem de psikolojik olgunlaşma sağlar. Bu nedenle kayıp ve yası deneyimlemek sadece acıyı derinden hissetmek değil; bireyin kendisiyle, hayatla ve başkalarıyla kurduğu ilişkinin yeniden yapılanmasının bir göstergesidir.
Tebrikler, çalışmalarımda
başarılar dilerim