Günümüzde kendini gerçekleştirme, çoğu zaman sınırları zorlamak, daha fazlası ve en iyisine ulaşmak olarak algılanıyor. Ancak gelişimin bir sonuçtan çok süreç içerdiği göz ardı ediliyor. Kendini gerçekleştirme, tek bir “zirve anı” değil; Maslow’un çizdiği büyüme hattında, Deci ve Ryan’ın vurguladığı özerklik, yeterlik ve ilişkililik ihtiyaçlarını zaman içinde dengede tutarak ilerleyen, inişli çıkışlı bir yolculuktur. Hırs, gelişimin yakıtı olarak görülse de, değerlerimizle uyumlu olmayan bir hedefe yöneltebilir. Bu noktada hırs, standartları yükseltmekten çok mükemmeliyetçiliğe giden bir yola sokar ve tükenmeye zemin hazırlar. İkarus’un hikayesi, insanın özgürleşme ve yükselme arzusunun, sınırları ve öz uyumu dikkate almadığında başarının gelişimden çok tükenmeye dönüşebileceğini gösterir.
Kanatların Yapımı
İkarus ve babası Daidalos, çaresizce labirentte kalmıştır. Daha sonra Daidalos, balmumu ve tüyler kullanarak kendilerine kanat yapıp kaçabileceklerini düşünmüştür. İkarus mitolojisi, sadece cesaretin ve eyleme geçişin bir anlatımı değildir. Daidalos, düşünür, tüyleri seçer ve balmumuyla kanatları oluşturur. Kaçma arzusunu bir sisteme dönüştürür. Kaçışı mümkün kılabilecek, hedefe ulaştırabilecek bir yapı kurar. Gelişim için sadece hedef ve eylem yeterli değildir; gelişimi sağlayacak bir yapı gerekir. Bu yapı, dürtüyü denetleme, plan yapma, uyarıyı akılda tutma ve davranışı duruma göre ayarlama gibi öz düzenleyici becerilerden oluşur. Dolayısıyla uçuşun ön koşulu, sadece istemek değil, o isteği taşıyabilecek psikolojik örgütlenmeyi kurabilmektir. Bu noktada düşünülmesi gereken şudur: “Bu hedefe gerçekten neden gidiyorum; bu hedef beni nasıl taşıyor ve ben onu nasıl taşıyorum?” Öz belirleme kuramında hedefe ulaşmak için gerekli olan üç temel ihtiyaç vardır. Hedef için özerklik, motivasyonu içselleştirir ve hedefin kişiye aitliğini vurgular; yeterlik, kişinin yaptığı işte etkili, becerili ve gelişebilir hissetme ihtiyacıdır; ilişkililik ise destek ve aidiyet bağlarını koruyarak sürecin sürdürülebilirliğini besler. Kendini gerçekleştirme, yüksek bir hedefe sahip olmak değildir. Hedef, kişinin benliğiyle uyumlu ve dengeli olmalıdır. Eğer dış baskıdan, kıyaslamadan, onay alma ihtiyacından ya da başarısız görünme korkusundan doğuyorsa, sağlıklı bir gelişim sağlamaz. Kişiyi tükenişe sürükleyebilir. Kanadın, balmumu ve tüylerden ziyade kişiyi daha iyi taşıyacak bir materyale ihtiyacı vardır.
Havalanış ve Yükseliş
Daidalos, kanatları hazırladıktan sonra, kaçmadan önce oğlu İkarus’u uyarmıştır. Çok alçaktan uçarsa, denize düşeceğini söylemiştir. Çok yüksekten uçarsa da Güneş yüzünden balmumunun eriyeceğini ve kanatların döküleceğinden bahsetmiştir. İkarus havalandığında sadece uçmayı başarmış olmaz, aynı zamanda sınırlarını aşabileceğini keşfeder. Uçabilmenin oluşturduğu coşkuyla yükselir ve sınır tanımaz. İkarus’un yapabileceğine dair umudu ve coşkusu, öz yeterliliği açıklar. Bu inanç sadece düşünsel değildir; kişinin çabasını, ısrarını, davranışını etkiler. Yükselme, kişinin yapabileceğine inancından sonra gelir çünkü artık daha fazlasının mümkün olduğuna inanır. Bu duygu sağlıklıdır; çünkü gelişim için kişinin kendini etkili hissetmesi gerekir. Ancak burada bir risk vardır. Eğer kapasitenin sınırları bilinmezse, etkinlik kişinin hayatını ele geçirmeye başlar ve geri çekilmek suçluluk yaratır. Vallerand’ın ikili tutku modeli bu ayrımı tanımlar. Uyumlu tutkuda kişi emek ve önem verir ama gerektiğinde durabilir. Ancak takıntılı tutkuda sınırlar bilinmez. Etkinlik artık bireyin kontrolünden çıkar. Bu durum zamanla iç baskı, duramama, suçluluk, kaygı ve dengesizlik yaratır. Artık yükseliş, bir başarıyı değil, tükenişe doğru olan bir yolu simgeler.
Güneşe Yaklaşma
İkarus, babasının uyarılarına rağmen uçuşları esnasında hissettiği duygulara kapıldı. Yükseldikçe yükselmek istemiştir ve güneşe yaklaşmıştır. İkarus, belirlenen sınırları aşmaya çalışmış, daha da mükemmelini istemiştir. Stoeber, mükemmeliyetçiliği iki geniş kümeye ayırmıştır. Mükemmeliyetçi çabalar, kişinin çok yüksek standartlar koyması, mükemmel sonucu istemesi ve sonuca ulaşmaya yönelmesi demektir. İkarus, daha özgür, daha yüksek bir varoluşa ulaşmak ister. Kendisi için daha mükemmel, daha başarılı bir benliğe ulaşmak istemektedir. Ancak daha üst noktalara ulaşılsa bile, artık başarı tatmin sağlamaz. Yükselme arzusu sadece daha iyisini istemekle açıklanamaz. Çünkü mükemmeliyetçilik tek boyutlu bir yapı değildir. İkarus’un problemi yalnızca “yükseği istemesi” değildir. Asıl problem, yükselişinin hatasız olmasını istemesi olabilir ve buna mükemmeliyetçi kaygılar denir. Bunun yanında Frost’un ele aldığı ebeveyn beklentisi de yükselme çabasını açıklayabilir. Çünkü kişisel standartlar önemli olsa da ebeveyn eleştirisi, eylemlerden kuşku, düzen ihtiyacı da yükselme arzusunu etkiler. Bireyin yaşadığı hata yapma korkusu artık bir benlik sınavı haline gelir ve kişi ne yaparsa yapsın duramaz, tam yetinemez.
Düşüş ve Tükeniş
İkarus, güneşe yaklaştıkça balmumu erimeye başlamıştır. Tüyleri teker teker düşmüştür. Kanatlarının yok olmasıyla İkarus denize düşmüştür. İkarus bir anda düşmüş gibi gözükse de aslında bu tükenişin zemini önceden hazırlanmıştır. Devam etmek için kanatların İkarus’u taşıyacak gücü kalmamıştır. Tükeniş sadece bedene yansımaz; kişi zamanla hedefle olan duygusal bağını kaybetmeye başlar. Artık bu bağ, kişiyi ileriye yönlendiren bir destek değildir. Bu desteğin yerini baskı kaynağı alır. İkarus’un özgürlüğe duyduğu merakın yerini zorunluluk hissi alır. Hissedilen çelişkiler, ya kişiyi eylemden kaçınmaya ya da özdeğerinin zedelenmesine yol açabilir. Bu zedelenme, eylemi sürdürülebilir olmaktan çıkarıp işlevsiz bir konuma sokar. Böylece yükseliş, gelişim sağlayan bir süreç olmaktan çıkar ve kişinin kendi kaynaklarını tükettiği bir baskı düzenine dönüşür. Düşüşün tek sebebi yüksek hedefler kurmak değildir. İkarus, sınırlarını koyamaz ve hedefini onu geliştiren bir ölçüt üzerinden değerlendirmez. Yükselmek, onun için bir hedef olmaktan çıkar ve benliğinin göstergesi haline gelir. Hedefe yönelik performansını sağlıklı bir biçimde sürdüremez. Yetersizlik düşüncesi onu sınırlarından koparır ve tükenişe doğru yol aldırır. Sınırlar her zaman gelişimi engelleyen, kişiyi güvenli alanında tutan çizgiler değildir. İlerleme için sürdürülebilirlik gerekir ve denge kurulamadığında gelişim potansiyeli, kişiyi ileriye götürmek yerine zamanla yoran ve tüketen bir sürece dönüşebilir. Bu nedenle sınırları aşmak her zaman mutluluk getirmez; asıl önemli olan, insanın sınırlarını tanıyıp sağlıklı bir denge içerisinde kendini tüketmeden ilerleyebilmesi ve bu süreçte kendini gerçekleştirebilmesidir. Ayrıca gelişim için atılan her adımda daha üst bir basamak hedeflense bile kusursuzluk aranmamalıdır. Kusurların yönlendirdiği yolda insan kendini tanıyıp kendi yolunu çizebildiğinde daha kalıcı bir içsel tatmin sağlayabilir.
