8 Mart Dünya Kadınlar Günü, çoğunlukla çiçeklerin gölgesinde, indirim kampanyalarıyla ya da “kadınlar güçlüdür”, “kadınlar çiçektir” gibi içi boşaltılmış romantik güzellemelerle geçiştiriliyor. Oysa bugün, gücü kutsamaktan ziyade o gücün arkasındaki yorgunluğu ve kadınların omuzlarına bırakılan devasa psikolojik yükü konuşma günüdür. Çünkü patriyarka yalnızca politik bir düzen değil, aynı zamanda nefes aldığımız bir psikolojik iklimdir. Bu iklimde büyüyen kadınların zihninde, toplumun el yordamıyla kazıdığı görünmez ama derin izler kalır.
İçselleştirilmiş Patriyarka: Zihindeki Gardiyan
Ataerkil düzen en çok görünmezleşerek ve doğallaştırılarak güç elde eder. Çoğu kadın, hayatı “zaten böyle olması gerekiyormuş” gibi yaşar. Küçük yaşlardan itibaren verilen mesajlar nettir: Uslu ol, sesini yükseltme, ayıp olur, dikkat çekme, kırma, idare et… Bu mesajlar zamanla dışsal kurallar olmaktan çıkıp iç sese dönüşür. Simone de Beauvoir’in dediği gibi: “Kadın doğulmaz, kadın olunur.” Kadınlık, biyolojik olmaktan ziyade öğrenilmiş bir kimlik hâline gelir.
Birçok başarılı kadının yaşadığı Imposter (Sahtekârlık) Sendromu tam da buradan beslenir: Kişi, tüm başarılarına rağmen içten içe bir “yetersizlik” hisseder ve bir gün “aslında o kadar da iyi olmadığının” anlaşılacağından korkar. Çünkü zihindeki o patriyarkal gardiyan, kadına başarının kendisine ait olmadığını, sadece bir “şans” olduğunu fısıldayıp durur. Hangi duygunun hangi durum için uygun olduğu, hangi davranışın toplumca kabul edilebilir sayıldığı öğretilir. Öfke “histerik”, hırs “itici”, sınır koymak ise “bencillik” olarak kodlanabilir. Bu durumda kadın, kendi duygularına şüpheyle yaklaşmaya başlar.
Görünmez Mesai: Suçluluk Duygusu ve Duygusal Emek
Patriyarkanın kadın psikolojisindeki en ağır tortularından biri kronik suçluluk hâlidir. Bu hâl, sadece ev işleriyle değil, “duygusal emek” ile de perçinlenir. Bir kadından yalnızca fiziksel işleri yapması değil; ailenin neşesini koruması, küslükleri onarması, herkesin doğum gününü hatırlaması ve evin “duygusal konforunu” sağlaması beklenir.
Çalışan kadın yeterince çocuğuyla ilgilenmediği için suçludur. Çalışmayan kadın da suçludur; çünkü üretmez. Dinlenen kadın suçludur; çünkü sorumluluklarını aksatır. İnsanları kırdığı için “hayır” diyen kadın da suçludur. Bu kronik suçluluk hâli zamanla kişinin öz değerini zedeler. Bu durumda kadın, kendi ihtiyaçlarını ikinci plana atmayı “iyi insan” olmanın koşulu olarak düşünebilir.
Psikoterapi odalarında sık karşılaşılan fedakârlık ve boyun eğicilik örüntüleri de bu kültürel perspektifle ilişkilidir. “Herkes iyi olsun, ben idare ederim” düşüncesi ilk bakışta erdemli görünür; fakat uzun vadede tükenmişlik, bastırılmış öfke ve görünmez bir kırgınlık üretir. Çünkü bastırılan her duygu bir şekilde geri döner; çoğu zaman anksiyete, bedensel yakınmalar ya da ilişkisel çatışmalar şeklinde.
Kendini Nesneleştirme ve Zihinsel Panoptikon
Kadın bedeni yüzyıllardır yalnızca var olmakla yetinmemiş, sürekli değerlendirilmiştir. Bir zamanlar balık etli kadınların güzel olduğu düşünülürdü; sonraları bu algı sıfır beden idealiyle yer değiştirdi. Kadının nasıl göründüğü, ne kadar zayıf olduğu, ne kadar genç kaldığı toplumsal bir mesele hâline getirilmiştir.
Sürekli bakılıp yorumlanan bir bedenle yaşamak, kişinin zamanla kendisini dışarıdan izlemeye başlamasına neden olabilir. Michel Foucault’nun bahsettiği Panoptikon (sürekli izlendiğini hissetme durumu) patriyarkada kadının zihninde hayat bulur. Kadın aynaya baktığında ya da bir karar verdiğinde yalnızca kendi gözleriyle bakmaz; toplumun, babanın, eşin ya da hayali bir erkek otoritesinin onayını arayan yabancı bir gözle bakar. Bu durum, sürekli bir öz denetim ve beraberinde kronik bir kaygı hâli üretir. Böylece beğenilmek, değerli hissetmenin ön koşulu hâline gelebilir.
Modern Dönemin Getirdiği Yeni Sorumluluklar
Modern dönemde ise tablo daha karmaşık bir hâl aldı. Artık kadınlardan yalnızca itaatkâr ve fedakâr olmaları değil; aynı zamanda güçlü, başarılı, üretken, bakımlı ve duygusal olarak dengeli olmaları da bekleniyor. Eski roller tamamen ortadan kalkmadı; yenileri de eklendi. Kadın hem kariyerinde zirveye çıkmalı hem evini kusursuz yönetmeli hem de duygusal olarak herkese destek olmalı; yorulduğunda ise bunu belli etmemelidir.
Buradaki çelişkiye baktığımızda, kadınlara güç atfedilirken kırılgan olma haklarının ellerinden alındığını görürüz. “Sen güçlüsün” cümlesi bazen bir iltifattan çok bir yük hâline gelebilir. Çünkü güçlü olmak zorunda bırakılan kişi yardım istemekte zorlanır. Düşmek, bırakmak, vazgeçmek ya da dinlenmek lüks gibi hissettirilir.
Ataerkil düzenin en derin etkisi belki de içselleştirilmiş seslerde saklıdır: “Yeterince iyi değilim”, “daha fazla konuşmayayım”, “ayıp olur”, “insanlar ne düşünür?” gibi düşünceler yalnızca bireysel deneyimler değil, kolektif bir tarihin zihinsel yankılarıdır. Kadın çoğu zaman kendi arzuları ile toplumsal beklentiler arasında sıkışır. Böylesi bir durumda gerçekten ne istediğini ayırt etmek zorlaşabilir.
Sonuç: İyileşme Adını Koymakla Başlar
Bu yazı erkekleri suçlamak için değil, kadınların psikolojik yükünü görünür kılmak için yazıldı. Çünkü görünmeyen yük, konuşulmadıkça hafiflemez. 8 Mart yalnızca bir kutlama günü değil, aynı zamanda bir farkındalık günüdür. Kadınların yalnızca güçlü yanlarını değil, yorulmuş yanlarını da görme günüdür. Patriyarkanın psikolojik etkilerini anlamak, kadınları zayıf göstermek için değil; omuzlarına yüklenen görünmez sorumlulukları fark etmek içindir.
Esasen iyileşme, çoğu zaman adını koymakla başlar. Belki de 8 Mart, kadınların yalnızca görünür olduğu değil, gerçekten duyulduğu bir güne dönüşebilir. Bu farkındalık, içselleştirilmiş patriyarka prangalarından kurtulmanın ilk adımıdır.
