“Keşke daha önce başlasaydım…” Birçok insanın hayatının farklı dönemlerinde kendisine söylediği ortak cümlelerden biri budur. Kimi zaman eğitimle, kimi zaman kariyerle, kimi zaman da kişisel hedeflerle ilgili olarak ortaya çıkan bu düşünce, bireylerde geç kalmışlık hissini beraberinde getirebilir. Özellikle günümüzde insanların başarılarını ve yaşamlarını sürekli görünür hâle getiren sosyal medya ortamı, bu hissin daha sık yaşanmasına neden olmaktadır.
Geç kalmışlık hissi, kişinin yaşamındaki mevcut durumunu kendi beklentileri veya toplumun belirlediği zaman çizelgeleri ile kıyaslayarak yetersiz hissetmesi şeklinde tanımlanabilir. Oysa yaşamın her alanında herkes için geçerli olan tek bir zaman planı bulunmamaktadır. Buna rağmen birçok kişi, belirli yaşlarda belirli başarılara ulaşılması gerektiğine inanmakta ve bu inanç nedeniyle yoğun kaygı yaşayabilmektedir.
Gelişme
İnsanlar doğdukları andan itibaren çeşitli toplumsal beklentilerle karşılaşırlar. Eğitim hayatı, kariyer planları, evlilik, çocuk sahibi olma ve ekonomik başarı gibi konularda toplum tarafından oluşturulmuş görünmez bir zaman çizelgesi vardır. Bu çizelgeye uyum sağlayamayan bireyler ise kendilerini eksik veya başarısız hissedebilirler.
Psikolojide bu durum sosyal karşılaştırma kuramı ile açıklanmaktadır. Sosyal psikolog Leon Festinger, bireylerin kendilerini değerlendirebilmek için başkalarıyla karşılaştırma eğiliminde olduklarını belirtmiştir (Festinger, 1954). Bu karşılaştırmalar zaman zaman motive edici olsa da, sürekli olarak kişinin kendisini başkalarının başarılarıyla kıyaslaması öz saygıyı olumsuz etkileyebilmektedir.
Özellikle sosyal medya platformları, insanların hayatlarının yalnızca seçilmiş ve çoğu zaman idealize edilmiş yönlerini görmelerine neden olmaktadır. Bir kişinin terfisini, başka bir kişinin yeni bir girişim kurduğunu ya da bir başkasının akademik başarısını görmek, bireyin kendi yaşamına daha eleştirel bakmasına yol açabilmektedir. Ancak unutulmaması gereken önemli nokta, insanların sosyal medyada çoğunlukla hayatlarının en parlak anlarını paylaşmalarıdır. Bu nedenle yapılan karşılaştırmalar çoğu zaman gerçekçi değildir.
Geç kalmışlık hissinin temelinde çoğu zaman başarıyı belirli yaşlara ve belirli kilometre taşlarına bağlayan düşünce kalıpları bulunmaktadır. Oysa bilimsel araştırmalar yaşam yollarının oldukça farklı olabileceğini göstermektedir. İnsanların gelişim süreçleri, sahip oldukları olanaklar, yaşam deneyimleri, kişilik özellikleri ve karşılaştıkları zorluklar birbirinden farklıdır. Bu nedenle herkesin aynı zamanda aynı hedeflere ulaşmasını beklemek gerçekçi değildir. Bazı bireyler genç yaşlarda kariyerlerinde önemli ilerlemeler kaydederken bazıları farklı yaşam deneyimleri nedeniyle hedeflerine daha geç ulaşabilir. Benzer şekilde bazı kişiler hedeflerine kısa sürede ulaşırken bazıları daha uzun ve farklı bir yol izleyebilir. Bu farklılıklar bireyin başarısız olduğunu değil, yaşam yolculuğunun kendine özgü olduğunu göstermektedir.
Geç kalmışlık hissi zamanla yoğun kaygıya, değersizlik duygularına ve hatta kişinin yeni adımlar atmaktan kaçınmasına neden olabilir. Çünkü kişi artık hedeflerine ulaşmaya çalışmak yerine, geçmişte yapmadıklarına odaklanmaya başlar. Sürekli olarak “Daha önce başlamalıydım” düşüncesiyle hareket eden bireyler, mevcut fırsatları değerlendirmekte zorlanabilirler. Bu noktada bireyin kendisine şu soruyu sorması önemlidir: “Gerçekten geç mi kaldım, yoksa başkalarının zaman çizelgesine göre mi kendimi değerlendiriyorum?”
Çoğu zaman geç kalmışlık hissi, yaşanan gerçeklikten çok algılanan bir eksiklik duygusundan kaynaklanmaktadır. Bir hedefe bugün başlamak, ona hiç başlamamaktan daha değerlidir. Yaşamın birçok alanında ilerleme göstermek için belirli bir yaş sınırı bulunmamaktadır. Eğitim almak, yeni bir beceri edinmek, kariyer değişikliği yapmak veya kişisel gelişim için adım atmak farklı yaşlarda da mümkündür.
Psikolojik iyi oluş açısından önemli olan, kişinin yaşamını başkalarının temposuna göre değil kendi değerlerine göre şekillendirebilmesidir. Çünkü mutluluk, herkesle aynı noktada olmakla değil; kişinin kendi yaşam yolundan tatmin duyabilmesiyle ilişkilidir.
Sonuç
Geç kalmışlık hissi günümüz toplumunda oldukça yaygın bir deneyimdir. Ancak bu duygu her zaman gerçeği yansıtmaz. Çoğu zaman bireyin kendisini başkalarının yaşamlarıyla kıyaslamasının ve toplumsal beklentileri içselleştirmesinin bir sonucudur. Her insanın yaşam koşulları, deneyimleri ve hedefleri farklıdır. Bu nedenle başarı, mutluluk veya yaşam doyumu için evrensel bir zaman çizelgesi oluşturmak mümkün değildir. Önemli olan, kişinin kendi yaşam yolculuğunu başkalarının takvimiyle değil, kendi değerleri ve hedefleri doğrultusunda değerlendirebilmesidir.
Unutulmamalıdır ki yaşam bir yarış değildir. Bazen önemli olan ne kadar hızlı ilerlediğimiz değil, ilerlediğimiz yolun bize ait olup olmadığıdır.
