Her birey, gerek kalıtsal gerekse davranışsal ve öğrenilmiş süreçlerden bağımsız olarak, dünyaya belirli bir mizaç ile gelir. Her bireyin kendine özgü bir mizaç yapısına sahip olduğu kabul edilmektedir ve bu mizaçlar belirli özellikler doğrultusunda şekillenmektedir. Mizaçsal özelliklerimizin bazıları ortak noktalarda kesişebilse de, bireysel düzeyde tamamen özgün yönler de barındırmaktadır. Duygusal derinlik, güçlü empati ve çevresel uyaranlara karşı artmış hassasiyetle karakterize edilen yüksek duyarlılık, bu özgün mizaç özelliklerinden biri olarak ele alınmaktadır (Aron & Aron, 1997).
Yüksek Duyarlılık Kavramı ve Toplumsal Görünümü
Yüksek duyarlılık, nüfusun yaklaşık %15–20’sinde görülen ve doğuştan gelen bir mizaç özelliği olarak tanımlanmaktadır (Aron, 1996). Bu özellik, bireyin yaşamını zenginleştiren içgörü, farkındalık ve sanatsal kapasite gibi güçlü yönler sunarken; aynı zamanda modern toplumun normları, beklentileri ve yaşam temposu ile yoğun bir çatışma yaşamasına da neden olabilmektedir. Bu makale, yüksek duyarlılık mizaç özelliğine sahip bireylerin modern toplum içerisinde deneyimledikleri algısal ve duygusal çatışmaları anlamlandırmak amacıyla kavramsal bir çerçeve sunmayı hedeflemektedir.
Biyopsikososyal bir varlık olan insanın yaşam kalitesinin artması ve ruh sağlığının korunabilmesi için kişilerarası sağlıklı iletişimin temel belirleyicilerden biri olduğu vurgulanmaktadır (Siegel, 2012). Ancak yüksek duyarlılık (YD) mizaç özelliğinin beraberinde getirdiği derin işleme ve aşırı uyarılma eğilimi, çağdaş toplumun hız, rekabet ve yüzeysellik odaklı yapısıyla çatışmakta; bu durum yüksek duyarlılığa sahip bireylerde kronik stres, duygusal tükenmişlik ve yabancılaşma duygularının ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır (Aron et al., 2012).
D.O.E.S. Modeli: Duyarlılığın Dört Temel Direği
Yüksek duyarlılık, literatürde D.O.E.S. modeli ile açıklanan dört temel özellikle tanımlanmaktadır: derin işleme (Depth of Processing), aşırı uyarılmaya eğilim (Overarousability), duygusal tepki verme gücü ve empati (Emotional Reactivity and Empathy) ile incelikleri fark etme (Sensing the Subtle) (Aron & Aron, 1997). Yüksek duyarlı bireyler, çevresel ve duygusal uyaranları diğer bireylere kıyasla sinir sistemlerinde daha derin ve ayrıntılı bir biçimde işlemektedir. Bu durum; gürültü, kalabalık ortamlar ve yoğun sosyal etkileşimler gibi uyaranlar karşısında daha hızlı bunalmaya ve duygusal tükenmişliğe neden olabilmektedir.
Kronik hale gelen bu aşırı uyarılma durumu, yüksek duyarlı bireylerin iç dünyalarında deneyimledikleri sürekli stres ve varoluşsal yorgunluğun psikolojik bir karşılığı olarak değerlendirilebilir (Aron et al., 2012). Günlük yaşamda bireylerin en az bir kez deneyimlediği; kalabalıklar içinde fiziksel temas, ani ve yüksek sesli uyaranlar, dar alanlarda bulunma ya da öfkesini çevresine yönelten insanlarla karşılaşma gibi durumlar, yüksek duyarlı bireyler için çok daha yoğun ve yıpratıcı bir deneyime dönüşebilmektedir. Bu bireyler söz konusu uyaranları yalnızca bilişsel düzeyde değil, aynı zamanda derin bir duygusal yoğunlukla algılamaktadır.
Sosyal Etkileşim ve Duygusal Zeka İlişkisi
Bununla birlikte, yüksek duyarlı bireylerin sahip olduğu bu hassasiyetin yönetilebilmesi ve yaşam doyumlarının artırılabilmesi adına çeşitli kolaylaştırıcı yaklaşımlar bulunmaktadır. Yapılan çalışmalar, yüksek duyarlı bireylerin iletişim sorunları yaşadıklarında yaşam doyumlarının azaldığını; ancak bu sorunlar yapıcı ve sağlıklı bir biçimde ele alındığında ilişkilerin güçlendiğini ortaya koymaktadır. Buna karşın, yüksek duyarlılık düzeyi, toplum genelinde sıklıkla karşılaşılan yargılayıcı tutumlar nedeniyle sosyal geri çekilme eğilimi tetikleyebilmektedir.
Bu bağlamda, bilinçli ve anlayışlı bireylerle karşılaşmayan yüksek duyarlılık mizaç özelliğine sahip bireylerin, modern dünyada yüz yüze sosyal etkileşimden kaçınarak sanal ortamlarda sosyalleşmeyi tercih ettikleri ve bu alanlarda kendilerini daha güvende hissettikleri görülmektedir. Ancak literatür incelendiğinde, geliştirilebilir bir beceri olan duygusal zekânın, yüksek duyarlılığın getirdiği duygusal yükün düzenlenmesinde önemli bir rol oynadığı görülmektedir (Goleman, 1995; Mayer et al., 2004).
Duygusal zekâ (DZ), bireyin hem kendi duygularını hem de başkalarının duygularını doğru biçimde tanıma, anlama, değerlendirme ve düzenleyebilme kapasitesini ifade etmektedir (Mayer et al., 2004). Kalıtımsal bir yönü bulunmakla birlikte, duygusal zekâ büyük ölçüde geliştirilebilir bir beceri olarak kabul edilmektedir. Duygusal zekâ düzeyi yüksek bireylerin daha açık, güvenli ve anlaşılır iletişim kurabildikleri; başkalarının ihtiyaçlarını daha etkili bir şekilde analiz edebildikleri ve daha iyi dinleyici olabildikleri gözlemlenmektedir.
Stresle Başa Çıkma ve Yaşam Doyumu
Duygusal zekânın yüksek duyarlı bireyler açısından rolü özellikle çatışma yönetimi, stresle başa çıkma ve sosyal destek mekanizmaları üzerinden ele alınmaktadır. Duygusal zekâsı gelişmiş bireyler, çatışma durumlarında daha empatik ve uzlaşmacı bir yaklaşım sergileyebilmekte; bu durum yüksek duyarlı bireylerin toplumsal anlaşmazlıklar karşısında yaşadıkları yoğun duygusal yükü daha sağlıklı biçimde düzenlemelerine olanak tanımaktadır (Goleman, 1995).
Ayrıca duygusal zekânın stresle başa çıkma kapasitesini güçlendirdiği ve yaşam kalitesini artırdığı belirtilmektedir (Bonanno, 2004). Sağlıklı sosyal ilişkiler kurabilen ve sürdürebilen bireylerin, stresle başa çıkma süreçlerinde sosyal destek kaynaklarından daha etkin yararlandıkları ve yaşam doyumlarının daha yüksek olduğu görülmektedir. Duygusal zekâ, yüksek duyarlı bireylerin yalnızlık hissini azaltabilecek ve güvenli bağlanma örüntüleri geliştirmelerini destekleyebilecek önemli bir psikososyal beceri olarak değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak, yüksek duyarlı bireyler doğaları gereği yüksek empati kapasitesine —duygusal zekânın önemli bir boyutuna— sahiptir. Bu bireyler, kendi duygularını tanıma, düzenleme ve etkili iletişim becerilerine odaklandıklarında, mizaç özelliklerini dezavantaj olmaktan çıkararak bir güce dönüştürebilmektedir. Hassasiyetin beraberinde getirdiği derin işleme kapasitesi, duygusal zekâ ile bütünleştiğinde; yüksek duyarlı bireylerin daha etkili problem çözücüler, daha etik liderler ve daha sanatsal ya da içgörülü bireyler haline gelmeleri mümkün olabilmektedir.
KAYNAKÇA
-
Aron, E. N. (1996). The highly sensitive person: How to thrive when the world overwhelms you. Broadway Books.
-
Aron, E. N., & Aron, A. (1997). Sensory-processing sensitivity and its relation to introversion and emotionality. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 345–368.
-
Aron, E. N., Aron, A., & Jagiellowicz, J. (2012). Sensory processing sensitivity: A review in the light of the evolution of biological responsivity. Personality and Social Psychology Review, 16(3), 262–282.
-
Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience. American Psychologist, 59(1), 20–28.
-
Goleman, D. (1995). Emotional intelligence. Bantam Books.
-
Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2004). Emotional intelligence: Theory, findings, and implications. Psychological Inquiry, 15(3), 197–215.
-
Siegel, D. J. (2012). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (2nd ed.). Guilford Press.
