Erken çocukluk dönemi dediğimiz 0-6 yaş arası çocuğun kişiliğinin geliştiği ve şekillendiği, temel bilgi ve becerilerini kazandığı, çocuğun fiziksel, bilişsel, dilsel ve duygusal olarak ilerleme kaydettiği yaşamın kritik dönemlerindendir. Bu dönemde çocuğun sahip olmasını istediğimiz bir özellik de psikolojik dayanıklılıktır. Bir çok alt faktörle ilişkili olan psikolojik dayanıklılığın boyutlarını konuşacağız ve çocuğun psikolojik dayanıklılığını nasıl geliştirebilirsiniz konusu üzerinde yoğunlaşacağız.

Psikolojik dayanıklılık sözcüğü Latince ‘resiliere’ kökünden türemiş (Masten ve Gevirtz, 2006), İngilizce karşılığı ‘resilience’ kelimesidir. Türkçe karşılığı için ‘yılmazlık’ (Öğütülmüş, 2001; Özcan, 2005; Gürgan, 2006; Demirbaş, 2010; Kaner, Bayraklı ve Güzeller, 2011), kendini toplama gücü (Terzi, 2008), psikolojik sağlamlık (Gizir, 2004; Aydın ve Gizir, 2006; Karartmak, 2006, 2007a, 2007b; Arslan, 2015; Arslan ve Balkıs, 2016), psikolojik dayanıklılık (Basım ve Çetin, 2011; Güngörmüş, Okanlı ve Kocabeyoğlu, 2015; Dane ve Olgun 2016) gibi ifadeler kullanılmış.

Psikolojik dayanıklılık “kişinin gelişimine ve uyumuna yönelik ciddi risklere maruz kalmasına rağmen iyi sonuçların ortaya çıktığının görülmesidir. Psikolojik dayanıklılık ebeveynlerin de çocuklarının hayattaki zorluklarla başa çıkabilmeleri için geliştirmelerinin gerekli olduğuna inandıkları bir özelliktir.

Psikolojik Dayanıklılığın Alt Boyutları

Sosyal Problem Çözme Becerisi

Sosyal problem çözme becerisi öğrenmenin temelini oluşturur. Bu konuda zayıf olan çocukların yaşamlarının ileriki dönemlerinde akran reddi ve olumsuz duygusal ve psikolojik sorunlar yaşama olasılığı yaşıtlarına göre daha muhtemeldir. Çocuğunuzun sosyal problem çözme becerisi geliştirmesi için birkaç öneri verilebilir (Prince ve Saklofske, 2013):

• Çocuklara yardım istemek, tuvalete gitmek ya da başka bir çocuğa ait bir oyuncağı istemek gibi günlük problemleri çözme sürecini öğretin.

• Sosyal problem çözme becerilerini güçlendirmek için sınıfta veya evde ortaya çıkan (bir oyuncağın paylaşılması, bilgisayarı kullanmak için bir çocuğun sırasını beklemesi) herhangi bir problemi, sosyal problem çözme becerilerini güçlendirmek için öğretilebilir bir an olarak değerlendirin.

• Öğrenmeyi güçlendirmek için sosyal problem çözme aşamalarıyla ilgili bir şarkı yazın ve söyleyin.

• Öykü kitapları okuyun, bir problemle karşı karşıya kalan karakterleri izletin ve çocukların olası çözümleri ortaya atmasını sağlayın.

• Çocukların bir problemin çözümünde, birçok çözüm yolu olduğunu anlamalarına yardımcı olun. Yaratıcı ve esnek düşünmelerini teşvik edin.

• Problem durumunu yapılandırın ve çocukların sorun çözme becerilerini destekleyin. Çocukların ihtiyaçları olduğu anda size danışabilmeleri için yakın mesafede kalın.

• Çocukların başarılarını kutlayın ya da övün ve diğer çocukların tecrübelerinden faydalanabilmeleri için sorunların nasıl çözüldüğünü tartışın.

• Planlamanın, işlerin sorunsuz çalışmasına nasıl yardımcı olabileceğini anlamaları için, çocuklara olaylar ve rutinler dizinini öğretin.

• Çocukların belirli bir durumda yaptıkları eylemlerin (tehlikeli ya da zararlı değilse) sonuçlarını yaşamalarına izin verin. Neler oldu ve neden oldu (hem olumlu hem de olumsuz sonuçları tartışın).

• Çocuğun önce çözümler bulmasını ve bu çözümler ilk seçiminiz olmasa da denemelerini sağlayın. Bu, çocuğun hangi çözümlerin işe yaradığını keşfetmesine ve bağımsız düşünmeyi geliştirmesine olanak tanır. Çocuk sıkışmışsa, ona yardımcı olabilecek bir örnek verin.

• Çocukların ilk çözümleri problemi çözemezse, tekrar denemelerine veya başka bir çözüm yolu aramalarına teşvik edin.

Bağlanma

Çocuğun bağlanma stilinin koruyucu faktör veya risk faktörü olarak psikolojik dayanıklılık sürecini etkileyebileceği düşünülmektedir (Karaırmak, 2006). Bu nedenle güvenli bağlanma, yaşamda negatif duygulara yol açan stresli olaylara uyum sağlayabilmede en önemli faktörlerden biri olan psikolojik dayanıklılık kavramının da öncülerindendir (Basım ve Çetin, 2010).

Öz Düzenleme

Pek çok araştırma bağlanma ilişkisinin çocukların öz düzenleme kapasiteleri üzerinde güçlü bir etkisi olduğunu göstermektedir. Problem çözme becerileri, bağlanma ve yardım alabilme gibi becerileri etkileyen öz düzenleme becerisi aynı zamanda psikolojik dayanıklılığı da olumlu yönde etkilemektedir.

Yardım Alabilme

Yardım alabilme çocukluk döneminde geliştirilmesi için uygun öğrenme ortamlarının sağlanması gereken ve ileriki yaşantıyı etkileyen önemli bir beceridir. Yardım alma aynı zamanda önemli bir öz düzenleme davranışıdır. Bu davranışı kazanan çocukların ileriki yaşlarında karşılaştıkları güçlüklere farklı çözüm yolları arayan psikolojik dayanıklılığı yüksek bireyler olma ihtimalleri yüksektir.

Doyum Erteleyebilme

Bir çocuğun kendi iradesiyle doyumu erteleyebilmesi için öncelikli gerekli beceri kendi davranışları üzerinde kontrol sahibi olmasıdır. Ebeveyn olarak çocuğa sorumluluk vermek, kendi davranışlarının olumlu veya olumsuz sonuçları üzerine konuşmak bu becerinin gelişmesine yardımcı olabilir.

Girişkenlik-Özgüven

Girişkenlik bir bireyin taleplerde bulunabilmesi; itiraz etmesi; kişisel haklarını ve duygularını ifade etmesi; konuşma başlatması, devam ettirmesi veya sonlandırması ve kendi haklarını savunabilmesidir (Lazarus, 1973). Bu da ailede ebeveyn tutumlarıyla, anne-babanın çocuğa alan açmasıyla kazanılabilecek bir beceridir. Bir eylemin doğru olup olmadığını ayırt edebileceğine inanmak ve kişisel ihtiyaçlarını ifade edebilmek psikolojik dayanıklılık için kilit noktadır.

Sosyal Yeterlilik

Sosyal olarak yeterli çocuk dediğimizde toplumda kabul gören, oyun faaliyetleri başlatan, yeni etkinlikleri ilgi çekici bulan ve diğerleriyle etkileşime rahatça girebilen bir profil bekliyoruz. Bu çocuklar yalnızca sözlü iletişimi anlamakla kalmaz, ayrıca başkalarına yön gösterebilir, açıklamalar yapabilir ve faaliyetler önerir, katkıda bulunur, aile üyelerine ilgilidir (Pease, vd., 1982).

Duygu Kontrolü

Duygu sistemlerinin temel bileşenleri arasında değişim, esneklik ve uyum sayılabilir (Sameroff, 1989). Çocuklar duygu kontrolünü dört şekilde sağlayabilir: yaklaşım-uzaklaşım (konuşmayı bırakmak), dikkat (dikkatini çevirmek), kendi kendini teskin etme (baş parmağını emme), iletişim ve dil (Stifter ve Braungart, 1995).

Hayat içerisinde güzel, mutlu ve doyumu yüksek anlar olduğu gibi zorlandığımız, çaresiz hissettiğimiz ve çözmemiz gereken durumların içinde kaldığımız zamanlar oluyor. Çocukların da aynı şekilde iyi, mutlu veya başedilmesi gereken zamanları, çözmeleri gereken problemleri olacak. Ebeveyn olarak çocuğa duygu kontrolünü sağlaması, öz düzenleme becerilerini öğrenmesi, yardım alabilme veya sosyal problem çözme gibi becerileri edinmesi için destek olduğumuzda psikolojik yönden dayanıklı, zorluklar karşısında mücadele edebilen, güçlü bir birey olmasına yardımcı olmuş oluruz. Çocuğun zorlandığı alanları görüp oralarda destek almak daha sağlıklı bir yetişkin olması yolunda iyi bir yol olacaktır.