Üniversite sınavı geride kaldı. Aylar, hatta bazı öğrenciler için yıllar süren hazırlık süreci sona erdi. Sabahın erken saatlerinde başlayan dersler, deneme sınavları, çalışma programları ve gelecek planları bir anda yerini bekleyişe bıraktı. Dışarıdan bakıldığında sınav bitmiş gibi görünse de, birçok genç için psikolojik süreç aslında tam da bu noktada başlıyor.
Sınav sonrası dönem yalnızca sonuç beklemekten ibaret değildir. Aynı zamanda belirsizlikle yaşamak, geleceği hayal etmek, olası senaryoları tekrar tekrar zihinde canlandırmak ve bazen de emeklerinin karşılığını alamama ihtimaliyle yüzleşmeye çalışmaktır. Bu süreçte gençlerin en çok ihtiyaç duyduğu şey ise çoğu zaman tavsiye değil, anlaşıldıklarını hissetmektir.
Sınav Bitti, Peki Kaygı Neden Bitmedi?
Birçok ebeveyn sınav tamamlandıktan sonra çocuklarının rahatlayacağını düşünür. Ancak psikoloji araştırmaları bunun her zaman böyle olmadığını göstermektedir. Özellikle belirsizliğe tahammül etmekte zorlanan bireyler için sonuç bekleme süreci sınavın kendisi kadar, hatta bazen daha fazla kaygı yaratabilir. Belirsizlik, insan zihni için zorlayıcıdır; çünkü ne olacağını bilememek, kontrol duygusunun azalmasına neden olur. Bu nedenle gençler sınavdan sonra sık sık şu düşüncelerle baş başa kalabilir:
- “Acaba yeterli puanı alabilecek miyim?”
- “Bir soruyu yanlış mı işaretledim?”
- “İstediğim üniversite gelmezse ne olacak?”
- “Ya bütün emeklerim boşa gittiyse?”
Bu düşünceler gün boyunca zihni meşgul edebilir, uyku düzenini etkileyebilir ve sürekli sınavı yeniden analiz etme davranışına yol açabilir. Bu durum, psikolojide ruminasyon olarak adlandırılan, aynı düşüncelerin tekrar tekrar zihinde dönmesiyle karakterize edilen bir süreçtir.
Uzun Bir Maratonun Ardından Gelen Boşluk
Üniversite sınavına hazırlık süreci çoğu genç için yalnızca akademik değil, aynı zamanda yaşamın merkezine yerleşen bir deneyimdir. Günlük planlar, sosyal yaşam, hobiler ve hatta dinlenme zamanları bile çoğu zaman sınava göre şekillenir. Bu nedenle sınav tamamlandığında bazı gençler beklenmedik bir boşluk hissedebilir. Aylar boyunca tek bir hedef doğrultusunda yaşayan biri için o hedefin bir anda ortadan kalkması yön duygusunun geçici olarak kaybolmasına neden olabilir. Bu his tamamen normaldir; çünkü insan zihni, uzun süre odaklandığı bir sürecin ardından yeni bir denge kurmaya çalışır.
Sonuç Beklemek Neden Bu Kadar Zor?
Belirsizlik yalnızca “bilmemek” değildir; aynı zamanda farklı ihtimalleri sürekli düşünmektir.
Araştırmalar, belirsizliğe tahammül etmekte zorlanan bireylerin gelecekte olabilecek olumsuz senaryolara daha fazla odaklandıklarını göstermektedir. Bu nedenle sonuç açıklanana kadar geçen süreçte gençler kendilerini sürekli internetten puan hesaplamaları yaparken, arkadaşlarının yorumlarını takip ederken veya sınav sorularını tekrar tekrar incelerken bulabilir. Bu davranışlar kısa süreli bir rahatlama hissi yaratsa da uzun vadede kaygının devam etmesine neden olabilir.
Ya İstediği Bölümü Kazanamazsa?
Belki de ebeveynlerin en çok gözden kaçırdığı noktalardan biri budur.
İstenilen bölümün ya da üniversitenin kazanılamaması yalnızca akademik bir hayal kırıklığı değildir. Öğrenci için bu durum uzun süredir kurduğu geleceğin değişmesi anlamına gelebilir. Psikolojik açıdan bakıldığında bu deneyim, küçük çaplı bir yas süreci olarak değerlendirilebilir. Çünkü kaybedilen yalnızca bir puan değildir; hayal edilen bir yaşam, planlanan bir gelecek ve bazen de kişinin kendisiyle ilgili oluşturduğu kimlik algısıdır.
Bu nedenle gençler şu duyguları yaşayabilir:
- Hayal kırıklığı
- Öfke
- Üzüntü
- Suçluluk
- Umutsuzluk
- Gelecek kaygısı
Bu duyguların yaşanması zayıflık göstergesi değildir. Aksine, önemli bir kaybın ardından verilen doğal psikolojik tepkilerdir.
Karşılaştırmalar Neden Bu Kadar Yaralayıcıdır?
Sonuçların açıklanmasının ardından sosyal medya, aile sohbetleri ve arkadaş çevresi çoğu zaman karşılaştırmalarla dolu hâle gelir.
- “Kuzenin tıp kazandı.”
- “Arkadaşın senden daha yüksek puan aldı.”
- “Komşunun çocuğu istediği bölüme yerleşmiş.”
Bu cümleler iyi niyetle kurulmuş olsa bile, çocuğun üzerinde ciddi bir psikolojik baskı oluşturabilir. Sosyal Karşılaştırma Kuramı’na göre insanlar kendilerini değerlendirebilmek için başkalarıyla kıyaslama eğilimindedir. Ergenlik döneminde bu eğilim çok daha yoğun yaşanabilir. Sürekli başkalarının başarılarına odaklanmak, kişinin yalnızca eksiklerini görmesine neden olabilir. Bir süre sonra genç puanını değil, kendi değerini sorgulamaya başlayabilir.
Başarı ile Öz-Değeri Karıştırmamak
Psikoloji araştırmaları, bazı bireylerin öz-değerlerini büyük ölçüde akademik başarılarına bağladığını göstermektedir. Bu durumda başarı “Mutluyum.” düşüncesini değil, “Değerliyim.” inancını temsil etmeye başlar. Dolayısıyla beklenen sonuç elde edilemediğinde yalnızca üzüntü yaşanmaz; kişi kendisini yetersiz, başarısız ve değersiz hissedebilir. Oysa bir sınav sonucu, bir gencin zekâsını, karakterini, potansiyelini ya da gelecekte nasıl bir insan olacağını belirlemez.
Ebeveynler Bu Süreçte Nasıl Destek Olabilir?
Sınav sonrası dönemde ebeveynlerin yaklaşımı, gençlerin bu deneyimi nasıl anlamlandıracağını önemli ölçüde etkileyebilir. Öncelikle, çocuğun duygularını düzeltmeye çalışmadan önce onları anlamaya çalışmak önemlidir.
“Bunda üzülecek ne var?”
“Seneye tekrar hazırlanırsın.”
“Takma kafana.”
gibi cümleler çoğu zaman iyi niyetle söylense de gencin yaşadığı duygunun görülmediği hissini yaratabilir.
Bunun yerine şu ifadeler daha destekleyici olabilir:
- “Bunun senin için ne kadar önemli olduğunu biliyorum.”
- “Hayal kırıklığı yaşaman çok anlaşılır.”
- “Sonuç ne olursa olsun, seni seviyoruz.”
- “Bu sınav senin değerini belirlemiyor.”
Duyguların kabul edilmesi çözüm üretmekten önce gelir. Genç, anlaşıldığını hissettiğinde yaşadığı stresle baş etmesi de kolaylaşabilir.
Çabayı Takdir Etmek Sonuçtan Daha Değerlidir
Araştırmalar, yalnızca başarıyı öven ebeveyn tutumlarının çocuklarda mükemmeliyetçilik ve performans kaygısını artırabileceğini göstermektedir. Bunun yerine sürece ve gösterilen emeğe odaklanmak daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.
“Sınava çok çalıştığını gördüm.”
“Vazgeçmeden devam ettin.”
“Elinden geleni yaptın.”
gibi geri bildirimler, çocuğun öz-değerini yalnızca sonuçlara bağlamamasına yardımcı olabilir.
Üniversite sınavı önemli bir dönüm noktası olabilir. Ancak hiçbir sınav bir gencin tüm yaşamını ya da değerini tanımlayamaz. Sonuçlar elbette mutluluk, hayal kırıklığı veya belirsizlik yaratabilir. Fakat gençlerin yıllar sonra hatırlayacağı şey, çoğu zaman aldıkları puandan çok, bu süreçte ailelerinin onlara nasıl hissettirdiği olacaktır. Belki de bir ebeveynin sınav sonrasında söyleyebileceği en güçlü cümle şudur:
“Sonuç ne olursa olsun, sen bizim için yalnızca başarılarınla değil, olduğun kişiyle değerlisin.”
Çünkü psikolojik dayanıklılığın temeli, kusursuz olmak değil; koşulsuz kabul gördüğünü hissedebilmektir.
Kaynakça
- R. Nicholas Carleton, Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty, Journal of Anxiety Disorders, Volume 39, 2016, Pages 30-43, ISSN 0887-6185, https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2016.02.007
- Crocker, J., & Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.3.593
- NEFF, K. (2003). Self-Compassion: An Alternative Conceptualization of a Healthy Attitude Toward Oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. https://doi.org/10.1080/15298860309032
- Von der Embse, Nathaniel & Barterian, Justin & Segool, Natasha. (2013). Test Anxiety Interventions for Children and Adolescents: A Systematic Review of Treatment Studies from 2000–2010. Psychology in the Schools. 50. 57-71. 10.1002/pits.21660.
