Çocuğun gelişimini sosyal faktörler önemli ölçüde etkilemektedir. Bu makalede sosyoloji ve Sosyolog Pierre Bourdieu’nun kavramları bağlamında çocuk gelişimi ele alınacaktır.
Sosyoloji; mikro ve makro düzeyde topluluk, grup, aile, eğitim, kültür, ekonomi, sağlık, medya gibi pek çok alanı inceler. Bu sosyal alanlar çocuğun gelişimini fiziksel, bilişsel, sosyal-duygusal ve dil gelişimi açısından etkilemektedir. Habitus, sermaye, alan Pierre Bourdieu’nun önemli kavramlarıdır. Bu kavramların bireyleri nasıl etkilediğini ele almıştır. Bu kavramlar sadece yetişkinleri değil, en temelde çocukluktan başlayarak bireylerin yaşamını etkiler. Çocuğun içinde büyüdüğü sosyal çevrenin niteliği onun gelişimini önemli ölçüde etkilemektedir. Aşağıda Bourdieu’nun kavramlarının tanımı ve çocuk gelişimiyle ilişkisi ele alınacaktır.
Habitus Nedir?
Habitus bireyin içinde doğduğu koşulların içselleştirilmesiyle oluşur. Çocuk, nasıl bir çevrede büyüdüyse bunu içselleştirir.
Örnek: Okul bir kurumdur. Çocuğun öğretmeni gördüğünde ayağa kalkması, sessizce sırasında oturması onun habitusu olmuştur. Bu davranış kalıpları sosyal çevreden öğrenilmiştir.
Habitus, çocuğun doğduğu sosyal çevrenin içindeki o görünmez kuralların, değerlerin ve hiyerarşilerin çocuğu etkilemesi ve şekillendirmesidir. Özellikle ailenin sahip olduğu sermaye türleri habitusu belirler ve çocuğun gelişimini etkiler.
Sermaye Türleri ve Çocuk Gelişimine Etkisi
Sermaye, bir çocuğun toplum içindeki “gücünü”, “saygınlığını” ve “başarı şansını” belirleyen her türlü kaynaktır. Çocuk gelişimi açısından sermaye, ailenin çocuğa sunduğu “İmkanlar çantası” dır. Ailenin ekonomik, kültürel sosyal, sembolik yapısı ve özellikleri çocuğun gelişimini etkiler.
-
Ekonomik Sermaye-Çocuk Gelişimine Etkisi: Çocuğun sağlıklı beslenmesi, güvenilir ve iyi bir ortamda büyümesi, nitelikli oyuncaklara erişimi, özel kurslara yazılabilmesi (piyano, yabancı dil, spor) tüm bunlar ekonomik sermayeyle ilişkilidir. Ailenin ekonomik durumu çocuk açısından kaynaklara daha rahat erişimi sağlar.
Örnek: Ailenin İngilizce bilen bir dadı tutması ve çocuğun küçük yaşlardan itibaren İngilizce öğrenebilmesi ekonomik sermayeyle ilgilidir. Ekonomik sermaye, diğer sermaye türlerine dönüşebilir. Ekonomik sermayesi olan bir ailenin sosyal sermayesi, kültürel sermayesi olabilir. Bu da yine çocuğun gelişimini etkiler.
-
Kültürel Sermaye- Çocuk Gelişimini Etkisi: Çocuğun gelişimine etkisi fazlaca olan en önemli sermaye türüdür. Çocuğun konuşma tarzı, kelime haznesi, genel kültürü ve estetik beğenisi gibi özellikler aileden öğrenilir. Ebeveynler eğitimli olması, sanata, müziğe önem vermesi, konuşma tarzları çocuğu etkiler ve bu yönlerden çocuk geliştirilir. Kültürel sermayeyle doğan ve büyüyen çocuk okul ortamında da başarılı olur çünkü çocuk zaten aile ortamında gereken bilgiyi ve donanımı edinmiştir. Gelişimsel süreçte de ailenin desteğiyle çocuğun okulda başarı seviyesi artmaya devam eder. Kültürel sermayeye sahip olan ailelerin çocukları spor aktiviteleri, resim, müzik gibi çocuk gelişimini destekleyen pek çok alanda da gelişim gösterir.
-
Sosyal Sermaye- Çocuk Gelişimine Etkisi: “Kimi tanıdığınız” ile ilgilidir. Ailenin sahip olduğu sosyal çevre bağlantılarıdır. Çocuğun çevresindeki kişilerin eğitim düzeyi ve meslekleri, ona sundukları rol modellerdir. Sosyal sermayesi yüksek bir çocuk, hayatı boyunca daha iyi okullara ve iş çevrelerine “Referansla” dahil olur.
-
Simgesel/Sembolik Sermaye-Çocuk Gelişimine Etkisi: Diğer sermayelerin toplum tarafından meşru ve saygın görülmesidir. Ailenin toplumdaki tanınırlığı ve saygınlığıdır. Ekonomik, kültürel, sosyal sermayesi olan aileler genelde toplumda saygın görülür. Toplumun ve öğretmenlerin çocuğa duyduğu güven artar. Bu güven, çocuğun özgüvenini etkiler.
Sonuç ve Değerlendirme
Sonuç olarak; Çocuğun büyüdüğü çevre ve ailenin niteliği çocuğun gelişimini olumlu ya da olumsuz etkiler. Aileler belirtilen sermayelere sahipse çocukta olumlu yönde gelişim gösterir. Ekonomik, kültürel, sosyal, simgesel sermayesi olmayan ailelerin çocukları daha dezavantajlıdır. Sahip olunan sermayeler, kaynaklara erişimi etkiler. Kültürel sermayesi olmayan bir ailede büyüyen çocuk okul başarısı açısından kültürel sermayesi olan çocuklara göre daha geride görülür ve genellikle “Başarısız-geliştirilmeli” diye etiketlenir. Kültürel sermayesi olan ailelerin çocukları bilişsel, sosyal-duygusal, dil, motor gelişim aşamaları açısından da kültürel sermayesi olmayan çocuklara göre daha avantajlıdır. Kültürel sermayesi olan aileler genellikle çocuklarını belirtilen alanlarda geliştirir ve gelişimine önem verir. Bu belirtilen alanların geliştirilmesi için sadece kültürel sermaye değil, ekonomik sermaye de olması gerekir. Kültürel ve ekonomik sermaye birleştiğinde aile çocuğu pek çok açıdan etkiler. Özellikle çocuğun gelişiminde ailenin ekonomik ve kültürel sermayeye sahip olması önemlidir.
Çözüm ve analiz noktasında ise çocukları belirli alanlarda “Başarısız-yetersiz” diye etiketlemeden önce çocuğun aile ve sosyal çevresi incelenmelidir. Çocuk belirli alanlarda başarılı olma konusunda diğer yaşıtlarına göre yeterli kaynaklara sahip mi? Çocuğun gelişimi için aile ve çevre neler yapıyor? Gerekli destek veriliyor mu? Ailenin bu desteği sağlayacak gücü var mı? Bu sorular sorulmalıdır. Aile gerekli desteği verecek kaynaklara sahip değilse aile ve çocuk desteklenmelidir. Avantajlı çocuklara verilen kaynaklar dezavantajlı çocuklara da verilirse eşitlik sağlanır ve dezavantajlı çocuklar akranlarının gelişim seviyelerine ulaşabilir. Kültürel sermayesi olmayan çocukların ailelerine çocuk gelişimi açısından bilinçlenmeleri için eğitim desteği verilmelidir. Ekonomik sermayesi olmayan ailelere sivil toplum kuruluşları tarafından destek verilmeli, çocukların tüm gelişim alanlarındaki eğitimler ücretsiz bir şekilde sağlanmalıdır.
Çocuk gelişim alanlarında ya da okul başarısında neden “Yetersiz”? sorusunun arkasında Bourdieu bağlamında görünmeyen eşitsizlikler olabilir. Bu görünmeyen eşitsizliklerin ortaya çıkarılması ve gerekli desteklerin ailelere ve çocuklara verilmesi çocuğun gelişimini destekleyecektir.
Kaynakça
Palabıyık, A. (2011). Pierre Bourdieu sosyolojisinde “habitus”, “sermaye” ve “alan”. Liberal Düşünce, 16(61-62), 121-141.
