Aile, toplumun en küçük yapı taşı olarak tanımlanır. Aynı zamanda ilk öğrendiğimiz yerdir: sevgiyi, saygıyı, sınırları, birey olmayı. Ama bazen de öğrenemeyiz. Bazı ailelerde her şey yolunda görünür. Dışarıdan bakıldığında herkes görevini yapar; ebeveynler sorumludur, çocuklar uyumludur. Ne büyük kavgalar vardır ne de dağılma tehdidi. Yine de içeride, sessiz ve fark edilmesi zor kopukluklar yaşanır. Köşemdeki ilk yazımda, dışarıdan fonksiyonel görünen ama içeride sağlıklı bağlar kurulmamış aileleri ele almayı tercih ettim.
Görünürdeki Fonksiyonellik ve içsel Kopukluk
Bu tarz aileler neden dış dünyada fark edilmez? Çünkü herkes rolünü yerine getirir. İşler aksamaz, çocuklar okuluna gider. Maddi gelir sağlanır, akşam yemeği pişer. Temel ihtiyaçlar karşılanır ve tüm bunlar birleştiğinde, dışarıdan bakıldığında “normal” bir aile görüntüsü oluşur. Peki problem nerede başlar?
Bowen Aile Terapisi Kuramı’na göre problem hiçbir zaman yalnızca bireyde değildir. Aile bir sistemdir ve bireyler bu sistemin yapı taşlarıdır. Her bir bireyin varlığı, davranışları ve düşünceleri sistemi olumlu ya da olumsuz yönde besler. Bu bakış açısı, dışarıdan fonksiyonel görünen ama sağlıklı bağlar kurulmamış aileleri anlamayı kolaylaştırır. Yukarıda temel özelliklerini saydığım aileler, fiziksel olarak yeterli görünse de duygusal açıdan bazı eksiklikler barındırır. Örneğin bu ailelerde sorunların nasıl ele alındığı çoğu zaman belirsizdir. Tartışma yoktur, bağırma yoktur; ama konuşmak da yoktur. Problemleri görmezden gelme eğilimi yüksektir. Uyumluluk ana kavramdır. Bireyler, tartışmaktan ziyade var olan duruma uyum sağlamayı öğrenir.
Uyum Paradoksu ve Bireysel Vazgeçiş
Bu uyum hâli çoğu zaman olumlu bir özellik olarak görülür. Sorun çıkarmayan, itiraz etmeyen ve sistemin dengesini bozmayan bireyler takdir edilir. Ancak bu takdir, bireyin kendi ihtiyaçlarını ve duygularını geri plana atması pahasına kazanılır. Zamanla kişi, ilişkilerde var olabilmek için kendinden vazgeçmesi gerektiğine inanır. Bu sayede sistem çarkı işlemeye devam eder ve bireyler arası tartışma azalır. Sonuç olarak sessizlik, bir problem çözme becerisi olmaktan çok, ertelemenin bir yolu hâline gelir.
Aslında bu ailelerde ev, bir yuva olmaktan çıkıp bir performans sahnesine dönüşür. Akşam yemeği yenilir, evet; ama tadı olmaz. Bireyler birbirlerine sorular sorar, ancak ne sorular ne de cevaplar yüzeysellik bataklığından çıkabilir. Anlaşılmamak ve dinlenilmemek kaygısı bireyleri sessizliğe iter. Sessizliğe gömülen düşünceler ise bireyler arasındaki duygusal mesafeyi artırır. Bu döngü, aile sistemini zedelemeye devam eder ve kendi içerisinde bir paradoks oluşturur.
Çocuklar Üzerindeki Etkiler ve Kuşaklararası Aktarım
Bu paradokstan bütün üyeler payına düşeni alırken, çocuklar belki de en çok etkilenen taraf olur. Çünkü çocuk, o ailedeki gerilimi zihnine kaydeder. Bireysel farklılaşmasını gerçekleştirme konusunda zorluk yaşar ve bağımlı bir birey hâline gelir. Sevginin koşullu olduğunu; ancak uyumlu ve problemsiz olduğunda sevildiğini öğrenen çocuk, yetişkinlik hayatında da sevilmek için uyumlu olması gerektiğine inanır. Kendi sınırlarını oluşturmakta zorlanır. Kendi kuracağı ailede ise ebeveynlerinden gördüğü davranış kalıplarını sürdürmeye devam eder. Gariptir ki eş seçimi yaparken de çoğu zaman kendi farklılaşma düzeyine benzer bireyleri tercih eder. Böylece bilinçdışında, konfor alanı olarak tanıdığı aile yapısını yeniden kurmanın yollarını arar.
Döngüyü Kırmak ve İyileşme Süreci
Burada kişinin ihtiyacı olan şey döngüyü kırmaktır. Ama nasıl? Döngüyü kırmak, aileyi dağıtmak değildir. Aksine, var olan işlevsiz düzeni görünür kılarak onu daha işlevli hâle getirmektir. Tüm sistemi kökten değiştirmek çoğu zaman mümkün değildir; ancak birey, kendinde yaratacağı değişimlerle sistemde farklılık yaratabilir. Sahte bir uyumun arkasına saklanan sessizliği bozup, gerçek duyguları konuşmaya başlayabilmek çoğu zaman bu döngüyü kırmanın ilk adımıdır.
Sonuç olarak, dışarıdan fonksiyonel görünen bazı ailelerde içeride işlevsizliğin hâkim olduğu yapılar bulunabilir ve bireyler bu düzenin ağırlığı altında zorlanabilir. Bireysel farklılaşma sekteye uğrarken, kişiler arası ilişkilerde bağımlılık ön plana çıkabilir. Mükemmellik maskesinin ardına gizlenen bu sağlıksızlık, tüm aile üyelerini etkileyerek kuşaktan kuşağa aktarılan bir döngüye dönüşebilir. Ancak bu durum kaçınılmaz bir kader değildir. Değişim zorlayıcıdır, fakat imkânsız değildir. Farkındalığın artmasıyla birlikte bir kişide başlayan dönüşüm, zamanla tüm aile sistemini etkileyebilir. Bu nedenle bir ailenin dağılmamış olması onu otomatik olarak sağlıklı kılmadığı gibi, sağlıksız aile dinamiklerinin çözümü de aileyi dağıtmak olmak zorunda değildir.
KAYNAKÇA
-
Topal, K. (2019). Ailede Sağlık-Hastalık Kurguları ve Ailenin İşlevselliği. Klinik Tıp Aile Hekimliği, 11(1). https://izlik.org/JA35GE74GB
-
Şahin, S., & Aral, N. (2012). Aile içi iletişim. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi, 1(3), 55- 66. https://doi.org/10.1501/Asbd_0000000029
-
Hallaç S, Öz F. Aile Kavramına Kuramsal Bir Bakış. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar – Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar . 2014;6:142–153.
-
Balin, H. (2021). Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi. Çocuk ve Medeniyet, 6(11), 55- 81. https://izlik.org/JA88FH49TZ
