Kalabalık bir ortamda gözünüz birine takılır. Henüz tek bir kelime konuşmamışsınızdır; sesini duymamış, karakterini tanımamış, dünyaya nasıl baktığını bilmemişsinizdir. Buna rağmen bedeniniz sizden önce karar vermiş gibidir: kalp ritmi hızlanır, avuç içleri hafifçe nemlenir, dikkat çevredeki tüm uyaranlardan çekilip tek bir yüze sabitlenir. Pek çok insan bu deneyimi “ilk görüşte aşk” olarak tanımlar. Peki, gerçekten birkaç saniye içinde aşık olmak mümkün müdür, yoksa yaşanan şey beynin kusursuz çalışan biyolojik bir illüzyonundan mı ibarettir?
Modern nörobilim, romantik çekimin sandığımızdan çok daha hızlı başladığını göstermektedir. İnsan beyni, yeni karşılaşılan bir yüzü yaklaşık 100 milisaniye gibi son derece kısa bir sürede değerlendirmekte ve güvenilirlik, çekicilik, yakınlık ya da tehdit gibi temel sosyal kararları oluşturmaktadır (Alexander Todorov & Janine Willis, 2006). Bu süreç çoğunlukla bilinçli farkındalığın dışında gerçekleşir. Yani kişi “neden etkilendiğini” henüz açıklayamadan, beyin çoktan ilk kararını vermiştir.
İlk karşılaşmanın ardından beynin ödül sistemi devreye girer. Özellikle ventral tegmental alan ve nucleus accumbens gibi dopaminle ilişkili bölgelerde artan aktivasyon, yoğun romantik çekimin nörobiyolojik temelini oluşturur. Helen Fisher ve çalışma arkadaşlarının fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme araştırmaları, romantik çekim yaşayan bireylerin beyinlerinde bağımlılık ve ödül beklentisiyle ilişkili sistemlerin aktive olduğunu göstermiştir (Fisher, Aron, & Brown, 2005). Dopamin burada yalnızca “iyi hissetmekten” sorumlu değildir; asıl görevi arzu etmek, yaklaşmak, odaklanmak ve elde etmeye motive olmaktır.
Bu nedenle ilk görüşte yaşanan deneyim çoğu zaman huzurdan çok yoğun bir zihinsel meşguliyet yaratır. Kişi kendisini karşısındaki insanı düşünürken, onun yüz ifadelerini zihninde tekrar ederken ya da yeniden karşılaşma ihtimalini hayal ederken bulabilir. Nöropsikolojik açıdan bakıldığında bu durum, beynin dikkat sisteminin tek bir sosyal uyarana seçici biçimde kilitlenmesidir (Aron et al., 2005).
Bu süreç yalnızca zihinsel değil, aynı zamanda bedenseldir. İlk romantik çekim sırasında sempatik sinir sistemi aktive olur ve birkaç saniye içinde birtakım fizyolojik değişimler gözlenebilir: kalp atımında hızlanma, göz bebeklerinde genişleme, avuç içlerinde terleme, solunum ritminde değişim, mide bölgesinde “kelebekler uçuşuyor” hissi ve karşıdaki kişiye istemsiz bedensel yönelim… Tüm bu belirtiler adrenalin, noradrenalin ve dopamin salınımının doğal sonuçlarıdır (Fisher et al., 2002).
Ancak insanı etkileyen şey yalnızca fiziksel çekicilik değildir. Psikanalitik ve bağlanma kuramları, romantik seçimlerin çoğu zaman bilinçdışı örüntüler tarafından şekillendiğini öne sürmektedir. John Bowlby’nin bağlanma kuramına göre bireyin çocukluk döneminde bakım veren figürlerle kurduğu ilişkiler, yetişkinlikte romantik yakınlığa nasıl tepki vereceğini belirleyebilmektedir (Bowlby, 1969). Başka bir ifadeyle, bazen “ilk görüşte etkilenme” olarak tanımlanan şey, aslında bilinçdışının “tanıdık olana” verdiği hızlı bir yanıttır.
Bu durum bazı insanların “Onu ilk gördüğümde yıllardır tanıyormuşum gibi hissettim” şeklindeki ifadelerini de açıklayabilir. Çünkü beyin yalnızca yeni olanı değil, geçmişte deneyimlenmiş duygusal örüntülerle eşleşen tanıdıklığı da ödüllendirme eğilimindedir.
Bilimsel açıdan değerlendirildiğinde, ilk görüşte aşk tamamen romantik bir efsane değildir. Ancak ilk birkaç saniyede yaşanan şey çoğu zaman aşkın kendisinden ziyade yoğun nörokimyasal çekim, bilinçdışı eş seçimi mekanizmaları ve psikolojik tanıdıklığın birleşimidir (Fisher, 2006). Gerçek aşk ise genellikle zamanla gelişen; güven, duygusal tutarlılık, bağlanma ve karşılıklı deneyimlerle derinleşen çok katmanlı bir süreçtir. Belki ilk görüşte yanan şey aşkın kendisi değil; bir yabancının gözlerinde, bilinçdışımızın kendine ait bir parçayı tanıdığı o sessiz kıvılcımdır.
