Bazı dönemler olur; insan hiçbir şeye tam olarak tepki veremez. Ne büyük bir acı vardır içinde, ne de belirgin bir mutsuzluk. Ama bir eksiklik hissi dolaşır ortalıkta. Tanımsız, sessiz, inatçı. Bir haber alırsın. Normalde insanları sarsacak türden. Birinin öldüğünü öğrenirsin mesela. Kısa bir duraksama olur. Tıpkı Yabancı’daki Meursault gibi hissedersin o an: “Bugün anne öldü. Belki de dün, bilmiyorum.”
Cümleler kurulur, olaylar yaşanır ama üzülmezsin. İçinden bir şey kopmaz. Gözlerin dolmaz. Sadece bilgi gelir ve yerine oturur. Bu hâl çoğu kişiyi korkutur. “Ben ne ara bu kadar hissiz oldum?” sorusu belirir. Oysa bu hissizlik değildir; apatidir.
Apati Nedir ve Neden Bu Kadar Yanlış Anlaşılır?
Apati genellikle umursamazlıkla karıştırılır. Oysa umursamazlık bilinçli bir tercihtir. Apati ise Bartleby’nin meşhur “Yapmamayı tercih ederim” (I would prefer not to) cümlesindeki gibi, iradi bir reddedişten çok, ruhun eylemsizliğe sürüklenmesidir. İnsan apatik olduğunda hayatı bırakmış değildir. İşe gider, üretir, konuşur, hatta güler. Ama içeride bir şey eksiktir: duygusal yankı.
Yaşananlar zihne girer ama kalbe çarpmaz. Tepkiler vardır, fakat derinlik yoktur. Bu yüzden apati dramatik değildir. Sessizdir. Gösterişsizdir. Ve tam da bu yüzden fark edilmesi zordur.
Apati Nasıl Ortaya Çıkar?
Apati çoğunlukla ani bir olaydan sonra değil, uzun süreli bir yüklenmenin ardından gelir. Çok düşünmek, çok anlamlandırmak, sürekli tetikte olmak… Beyin ve ruh bir noktada şunu söyler: “Bu tempo sürdürülebilir değil.” Ve duyguları kısmaya başlar.
Mitolojide ruhların acılarını unutmak için Lethe Nehri’nden (Unutuş Nehri) içtikleri su gibidir bu. Acı çok fazla geldiğinde, ruh hatırlamayı ve hissetmeyi reddeder. Bu bir çöküş değildir; otomatik bir ayarlamadır. Bir nevi içsel ekonomi: Her şeye harcayacak kadar kaynak yoksa, harcama azaltılır.
Üzülememek Neden Bu Kadar Rahatsız Eder?
Çünkü üzülmek, insanın hâlâ canlı olduğunun kanıtı gibi görülür. Toplum bize ölümü, kaybı ve acıyı dramatik yaşamayı öğretir. Apati bu beklentiyi bozar. Üzülemeyince insan kendini sorgular: “Bende bir şey mi bozuldu?”
Oysa çoğu zaman durum tam tersidir. Apati, çok fazla hissetmiş insanların molasıdır. Niobe’nin evlat acısına dayanamayarak sonunda bir kayaya dönüşmesi gibi; insan da bazen hayatta kalabilmek için katılaşmak zorundadır.
Apati Yaşayan İnsan Aslında ne Hisseder?
Sanılanın aksine, içeride tam bir boşluk yoktur. Daha çok şunlar vardır: yorgunluk, doygunluk ve “Artık bu kadarını taşıyamam” hissi. Bu hâl, Antik Yunan’daki apatheia kavramının modern ve daha karanlık bir versiyonudur. Stoacılar bunu “duygulardan özgürleşmek” olarak düşünürken, modern insan bunu “duygulara erişememek” olarak yaşar. Bu bir tercihsizliktir; ilgisizlik değil.
Apati İle Depresyon Aynı Şey Midir?
Hayır. Depresyonda dünya kararır. Apatide ise dünya grileşir. Depresyonda umut azalır, öz-değer düşer. Apatide dünya, T.S. Eliot’ın dediği gibi, “bir patlamayla değil, bir inlemeyle” devam eder. Apatik biri hâlâ işlevseldir. Düşünebilir, plan yapabilir. Sadece o coşkun “yaşam ateşi” sönükleşmiştir.
Peki ne Yapılır?
Apati genellikle şu koşullarda yavaş yavaş çözülür: Zihin tehdit algılamadığında ve hayat biraz sadeleştiğinde. Apatiyle savaşılmaz. O ikna edilemez. Kendini zorla hissetmeye çalışmak, bataklıkta çırpınmaya benzer. Bırakmak gerekir. Bir gün fark edersin: Bir şeye gerçekten gülmüşsün. Bir şarkı içini kıpırdatmış. O an apati sessizce geri çekilir.
Son Söz
Apati bir arıza değildir. Bir sinyaldir. Şunu söyler: “Biraz yavaşla. Kalkanlarını indirmen için önce güvende hissetmen lazım.” Üzülememek bazen bir kayıp değil, bir süreliğine o ağır varoluş taşını sırtından indirmektir. Ve çoğu zaman, insan yeniden hissetmeye tam da o taşı bıraktığı yerden başlar.
