İnsan için en ağır yük, çoğu zaman somut bir başarısızlıktan ziyade, bireyin kendi sınırlarının ufkuna dair sahip olduğu farkındalık ile eylemsizliği arasındaki derin uçurumdur. Gelişimsel perspektifte birey, yalnızca biyolojik bir olgunlaşma süreci değil, aynı zamanda içsel yeteneklerini, latent potansiyelini, gerçekliğe dönüştürme sorumluluğunu da hisseder. Ancak sıklıkla “Jonah Kompleksi” olarak adlandırılan savunma mekanizmasıyla kişi, kendi kapasitesinin getireceği sorumluluktan kaçınarak güvenli alanıyla yetinir. Maslow (1971), insanın kendi potansiyeline karşı duyduğu bu direnci şu cümlelerle ifade eder: “Kaderimizin bize çizdiği çizgiyi takip etmekten, tanrısal olan yanımızdan, kendi doruk noktamızdan korkarız… En yüksek imkânlarımıza dair bir vizyona sahip olduğumuz o anlarda; zayıflıktan ve korkudan titreriz”. Ancak kendi sınırlarına dair farkındalık geliştiren bir birey için bu kaçış huzurdan çok, olabileceği kişi ile olduğu kişi arasındaki tutarsızlıktan doğan varoluşçu bir yüke neden olur.
Erikson’dan Maslow’a: Kendini Gerçekleştirme
Gelişim psikolojisi, bireyin yaşam boyu değişim ve sürekliliklerini ele alırken yalnızca becerilerin kazanımını değil, bireyin kendisiyle kurduğu ilişkiyi de inceler (Baltes, Lindenberger & Staudinger, 2006). Potansiyel, bu bağlamda, bireyin sahip olduğu kapasitenin ötesinde, ulaşabileceğini bildiği ama henüz ulaşamadığı gelişim düzeylerini ifade eder. Erikson’un (1968) psikososyal gelişim kuramında birey, her gelişim döneminde belirli bir çatışmayla karşı karşıya kalır. Bu çatışmalar yalnızca çevresel taleplerle değil, bireyin kendisine dair beklentileriyle de şekillenir. Özellikle genç ve orta yetişkinlik dönemlerinde, bireyin “kim olabilirdim?” sorusu, potansiyelin sadece bir imkân değil, aynı zamanda hayattan aldığı doyumu sorguladığı sancılı bir süreci de beraberinde getirir.
Potansiyel ve Yaşam Doyumu Arasındaki İlişki
Pozitif psikoloji literatüründe yaşam doyumu, yalnızca anlık hazların toplamı değil, bireyin yaşamını ne ölçüde anlamlı bulduğuyla doğrudan ilintilidir (Diener ve ark., 1985). Farkındalığa erişen birey için asıl yük, başarısızlığın yarattığı geçici hayal kırıklığından çok başarabileceğini bilip de konfor alanına sığınarak denememiş olmanın yarattığı ontolojik boşluktur. Gelişimsel yolculuğun sonunda bu boşluk, Erikson’a (1968) göre, yaşamının son evresine gelen birey geçmişine dönüp baktığında bir “yaşam gözden geçirmesi” (life review) ile kendini gösterir. Bu muhasebede “yaşanmamış bir hayat” bırakan birey için ortaya çıkan tablo derin bir umutsuzluktur. Bu evredeki umutsuzluk, sadece ölüm korkusu değil, “artık başka bir hayat kurmak için çok geç olduğu” düşüncesinden kaynaklanan bir gazap ve pişmanlık duygusudur.
Konfor Alanının Nörobiyolojik Çatışması
Bu direnç, aslında beynimizin derinliklerinde kök salmış savunma mekanizmasıyla ilişkilidir. Konfor alanı olarak adlandırılan kavram, duygusal ödül ve güvenlik sistemimiz olan limbik sistem ile rasyonel karar vericimiz neokorteks arasındaki çekişmenin sonucunda karşımıza çıkar. Limbik sistem, tanıdık olanın güvenliğini tercih ederek bizi sınırlarken; neokorteks, yeni deneyimlerin ve öğrenme potansiyelinin kapısını aralar. Konfor alanından çıkmak, limbik sistemin yarattığı “güvende kalma” dürtüsünü, neokorteksin adaptasyon gücüyle dengelemeyi zorunlu kılar. Bu bağlamda gelişim, beynin bu iki bölgesi arasındaki ilişkiyi yönetebilmek ve içimizdeki potansiyelin konfor alanında sıkışıp kalmasına izin vermemeyi beraberinde gerektirir.
Neden Denememek Daha Çok Acıtır?
Pişmanlık üzerine yapılan çalışmalar (Gilovich & Medvec, 1995), insanların kısa vadede yaptıkları hatalardan dolayı üzüntü duyduğunu, ancak uzun vadede daha derin acıları “yapmadıkları” şeyler için hissettiklerini gösterir. Bu durum üç temel düzlemde incelenebilir:
-
Bilişsel Çelişki: Birey, “deneseydim yapabilirim” dediği an, zihninde bir ideal benlik yaratır. Ancak eyleme geçmediği her gün, bu ideal benlikle çelişir. Bu durum, öz-saygıyı zedeleyen bir çelişkiye neden olur.
-
Yanılsamalı Güvenlik: İnsanlar çoğu zaman başarısız olup “yetersiz” oldukları gerçeğiyle karşılaşmaktan korkarlar. “Denemedim ki, denesem yapabilirim” düşüncesi, egoyu zedelenmekten koruyan sahte bir inancın geliştirilmesine neden olabilir.
-
Eylemsizlik ile Körelme: Kullanılmayan kapasite sabit kalmadığı gibi zamanla geriler. Kendini zorlamaktan kaçınan birey, aynı zamanda bilişsel ve ruhsal esnekliğini de kaybeder.
Sonuç : Kendi Sınırlarının Sorumluluğunu Alabilmek
İnsanın en ağır yükü, somut bir başarısızlıktan ziyade kendi potansiyelinin farkında olup bu potansiyeli gerçekleştirememesidir. Maslow’un Jonah Kompleksi ile tanımladığı o “doruk noktadan kaçış”, yaşamın her evresinde bireyin peşini bırakmayan gelişimsel bir gölge gibidir. Gençlikte bir beklenti baskısı olan bu yük, orta yaşta üretkenlik sancısına, ileri yaşta ise pişmanlığa evrilir. Farkındalık tek başına bir gelişim göstergesi değildir; asıl gelişim, bu farkındalığın yarattığı gerilimi eyleme dönüştürebilmekle ilişkilidir. Zira Irvin Yalom’un (2000) vurguladığı gibi: “Varoluşçu suçluluk, kişinin kendi potansiyelini gerçekleştirmemesinden doğar… Kişi kendi özüne karşı suçludur; çünkü sahip olduğu yetenekleri ve yaşamın sunduğu olanakları ihmal etmiştir.” Psikolojik iyi oluş ise, kişinin kendi kapasitesine duyduğu saygıyı gerçekleştirme çabasında gizlidir.
Kaynakça
Arnett, J. J. (2000). Emerging adulthood: A theory of development from the late teens through the twenties. American Psychologist, 55(5), 469–480. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.5.469 Baltes, P. B., Lindenberger, U., & Staudinger, U. M. (2006). Life span theory in developmental psychology. R. M. Lerner (Ed.), Theoretical models of human development: Handbook of child psychology içinde (ss. 569–664). Wiley. Diener, E., Emmons, R. A., Larsen, R. J., & Griffin, S. (1985). The Satisfaction With Life Scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71–75. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13 Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company. Erikson, E. H., & Erikson, J. M. (1998). The life cycle completed (Extended version). W. W. Norton & Company. Gilovich, T., & Medvec, V. H. (1995). The experience of regret: What, when, and why. Psychological Review, 102(2), 379–395. https://doi.org/10.1037/0033-295X.102.2.379 Maslow, A. H. (1971). The farther reaches of human nature. Viking Press. Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069–1081. https://doi.org/10.1037/0022-3514.57.6.1069 Yalom, I. D. (2000). Varoluşçu Psikoterapi (Z. Babayiğit, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
