Giriş: Travmaya Bakanların Görünmeyen Yükü
Adli vakalarla çalışan tıpçılar, bedenin yalnızca biyolojik gerçekliğiyle değil; şiddet, ihmal, istismar, ölüm ve travmanın bedende bıraktığı izlerle de karşılaşır. Bu karşılaşma çoğu zaman teknik bilgi, hukuki sorumluluk ve mesleki soğukkanlılık üzerinden değerlendirilir. Oysa adli vakalarla sürekli temas eden sağlık profesyonellerinin sinir sistemi de bu ağır karşılaşmalardan etkilenir.
Psikoloji literatüründe bu etki; ikincil travmatik stres, şefkat yorgunluğu, dolaylı travmatizasyon ve tükenmişlik gibi kavramlarla açıklanır. Figley, travmatize kişilerle çalışan profesyonellerin travmaya doğrudan maruz kalmasalar bile travmatik etkiler geliştirebileceğini belirtir. McCann ve Pearlman ise dolaylı travmatizasyon kavramıyla, travmatik materyalle çalışan kişilerin güvenlik, kontrol, anlam ve ilişki kurma biçimlerinde değişimler yaşayabileceğini öne sürer.
Adli Maruziyet: Tanıklığın Bedensel Maliyeti
Adli tıp alanında travma çoğu zaman tekil bir olay değil, tekrarlayan bir mesleki maruziyettir. Bir çocuğun istismar bulgularını değerlendirmek, şüpheli bir ölümü incelemek, saldırıya uğramış bir bedeni kayıt altına almak ya da mağdurun anlatısını dinlemek yalnızca profesyonel bir işlem değildir. Her vaka, çalışanın zihinsel ve bedensel sisteminde bir iz bırakabilir.
Bu izler her zaman açık bir çöküş şeklinde ortaya çıkmaz. Bazen kişi görevini sürdürür, karar verir, rapor yazar, hastayla ya da dosyayla ilgilenir. Dışarıdan güçlü, kontrollü ve işlevsel görünebilir. Ancak içeride uyku bozuklukları, irritabilite, kaçınma, aşırı uyarılmışlık, duygusal yorgunluk ya da empatik temasın azalması gelişebilir.
Levin ve arkadaşlarının adli bilim profesyonelleri üzerine yaptığı çalışma, özellikle sahada çalışan profesyonellerde ikincil travmatik stresin daha belirgin olabileceğini göstermektedir. Bu bulgu, adli alanda çalışan kişilerin yalnızca mesleki becerilerle değil, psikolojik destek sistemleriyle de korunması gerektiğini düşündürür.
Öz-Regülasyon, Donma ve Duyarsızlaşma
Travmatik içerikle uzun süre çalışan profesyonellerde sorun yalnızca “duygulanmak” ya da “duygusuzlaşmak” değildir. Daha temel düzeyde, kişinin öz-regülasyon kapasitesi zorlanabilir. Öz-regülasyon; bireyin yoğun duygusal, bedensel ve zihinsel uyarılmayı fark edebilme, taşıyabilme ve yeniden dengeye dönebilme becerisidir. Bu kapasite zayıfladığında kişi yoğun duygu yaşasa bile bunu doğrudan ifade etmekte, ilişkisel temas kurmakta ya da bakım davranışını açık biçimde gösterebilmekte güçlük çekebilir.
Bu bağlamda donma, ilgisizlikle karıştırılmamalıdır. Bazı durumlarda kişi etik olarak duyarlı, zihinsel olarak ilgili ve duygusal olarak etkilenmiş olabilir; ancak otonom sinir sistemi tehdit, yoğunluk ya da kırılganlık karşısında hareket alanını daraltabilir. Böyle zamanlarda kişi doğrudan temas kurmak yerine mesafeli iletişim biçimlerini ya da üçüncü kişiler, mekanlar aracılığıyla teması tercih edebilir.
Maslach ve Jackson’ın tükenmişlik modelinde yer alan duyarsızlaşma/depersonalizasyon boyutu bu açıdan önemlidir. Duyarsızlaşma, profesyonelin karşısındaki kişiyi giderek bir özne olarak değil; bir vaka, dosya, beden ya da görev olarak algılamasına yol açabilir. Bu durum çoğu zaman kötü niyetten değil, uzun süreli mesleki yükün ve işlenmemiş travmatik maruziyetin birikiminden kaynaklanır. Ancak nedeninin anlaşılır olması, sonucunun zararsız olduğu anlamına gelmez.
Sonuç: Etik Duyarlılıktan Doğrudan Bakıma
Adli vakalarla çalışan tıpçıların yaşadığı psikolojik yük yalnızca bireysel dayanıklılık meselesi değildir. Bu nedenle çözüm de “güçlü ol”, “alışırsın” ya da “profesyonel kal” gibi yüzeysel cümlelerle sınırlı tutulamaz. Düzenli süpervizyon, psikolojik destek, ekip içi paylaşım alanları ve kurumların travma bilgili çalışma modelleri geliştirmesi bu alanda temel ihtiyaçtır.
Bu noktada etik duyarlılık ile doğrudan bakım kapasitesi arasındaki fark görünür hale gelir. Bir profesyonel adalet, zarar vermeme, yaşam hakkı ve mağduriyet gibi ilkelere güçlü biçimde bağlı olabilir. Fakat aynı kişi, somut bir canlının kırılganlığıyla karşılaştığında doğrudan temas kurmakta zorlanabilir. Oysa travma karşısında bazen en onarıcı müdahale büyük bir çözüm değil, basit ve açık bir temas adımıdır.
Öz-regülasyon kapasitesinin zayıflaması yalnızca kişinin kendi iç dünyasında kalmaz; temas ettiği kişiler üzerinde de etki yaratır. Belirsiz, dolaylı ya da kesintili bakım biçimleri karşı tarafta güvensizlik, yalnızlık ve anlam arama yorgunluğu üretebilir. Bu nedenle travmatik maruziyetle çalışan profesyonellerin ruhsal yükünü ele almak yalnızca onların iyilik hali için değil, ilişkisel ve mesleki etik açısından da zorunlu görünür.
Adli tıp ve travma alanında çalışan sağlık profesyonelleri, toplumun çoğu zaman bakmak istemediği gerçeklere bakar. Ancak travmaya bakanların kendi travmatik yükleri görünmez kalırsa, bu yük zamanla hem mesleki muhakemeyi hem de somut temas kapasitesini aşındırabilir.
Belki de bu alan için en temel soru şudur: Travmaya bakanların travmasına kim bakıyor?
