Nedir bizi bu denli yoran şey? Nasıl olur da, tüm benliğimizi ve bedenimizi başkalarınınkinden daha değersiz görürüz? Bir başkasının isteğini kendi ihtiyacımızın önüne koymayı, hayatımızın hangi basamağında öğrendik? Kim öğretti bunu bize? Annemiz mi, babamız mı, yoksa çok sevdiğimiz, kendini herkese feda eden abimiz mi? Dolaylı yoldan bu sorulara “evet” demek mümkün olsa da, aslında cevabın en güçlü hali “hayır”, çünkü bunu en çok biz kendimize öğrettik. Belki de çok küçük yaşlarda yerleşti içimize bu fedakâr olma inancı. Birini mutsuz gördüğümüzde hemen suçluluk hissettik, kendimizden bir şeyler vermeyi öğrendik. Belki biz istemesek de; hep kendinden bir şeyler veren, yorulduğunu hissettirmeyen, mutsuzluğunu belli etmeyen sessizce haykıran kişilerden almak istedi kalbimiz bu fedakârlığı.
İnsanlar fedakârlığı sadece karşı tarafı mutlu, memnun etmek için değil, aynı zamanda kendilerini yeterli hissetmek için yaparlar bence. Fedakârlık, bir yandan iyilik gibi görünürken, bir yandan da içimizde bir yerde dolmayı bekleyen bir boşluğu doldurma çabası olabilir. Daha önce bize uzatılmayan bir elin yarattığı eksikliği, 10 kişiye kendimizi feda ederek iyileştirmeye çalışırız. Çoğu zaman da gerçekten iyi hissederiz ama bir detayı kaçırırız. Bu fedakârlıklar bizi yeterli, anlamlı hissettirmez. Anlık hisler anlık dolduruşlardır bunlar. Fedakârlık kötü bir şey olarak da algılanmamalı, kendinden başkasını düşünmeyen, narsistleşen toplumda fedakârlık iyileştiricidir. Ama tabii ki aşırıya kaçmadığı sürece. Bizim odaklanacağımız kısım aşırı fedakârlık ve kendi varlıklarına zarar verenler.
Aşırı Fedakârlığın Getirdiği Zorluklar
Sandığımız kadar güçlü değiliz. Bizim de ihtiyaçlarımız ve isteklerimiz var. Biz ne kadar göz ardı etsek de önemliler. Aşırı fedakârlık olmak zorunda hissediyorsak kendimizi, biri yardım etmek istediğinde, destek olmaya çalıştığında “hayır, ihtiyacım yok” cevaplarını veririz. Güçlü olduğumuzu ve tüm sorunları kendi başımıza çözebileceğimize inanırız. Aynı zamanda diğer insanlar da zannettiğimiz kadar zayıf değiller. Sorunlarını, sıkıntılarını biz olmasak da bir noktada halledebilirler. Onları kendimize bağımlı hale getirmek farkında olmadan bizi tatmin etse de içten içe benlik algımıza, kimliğimize zarar verir.
Fedakârlık Öğrenilir mi?
Bu özellik doğuştan gelmez, çevremizdeki insanları gözlemleyerek, deneyimleyerek öğreniriz. Küçük yaştan itibaren bize hep “önce başkalarını düşün, bencil olma, insanlara yardım et” gibi kalıplar öğretildi. Bunlarla büyüdük, bu kalıpları içselleştirdik fakat zamanla bu, sevgi kazanmanın yolunun fedakârlıktan geçtiğini öğretti bize. Bazılarımız fedakâr olduğu sürece değerli hissediyor, kendini ne kadar feda ederse o kadar görüldüğüne inanıyor. Böylece sevgi kazanmak için kendimizce kısa yollar oluşturuyoruz. “Feda edersen değerlisin”, “Mutlu edersen önemlisin”, “Kendinden vazgeçersen görünürsün” bu kısa yollar bizi yoruyor ve yıpratıyor.
Fedakârlığın öğrenilmişliği çoğumuz için somut bir yerden geliyor bence. Çocukken evde, çevremizde mutlaka kendi ihtiyaçlarını ikinci plana atan, kendinden ödün veren bir profil görmüşüzdür. Bu kişi, yorgunluğunu genellikle sessizce yaşar. Hatta o kadar sessiz yaşar ki kendisi bile görmez yorgun olduğu gerçeğini. “Önemli değil, ben halledebilirim” diyerek her şeyi sessizce halleder. Biz de bu deneyimlerimizden dolayı sevginin dilini kendinden vazgeçmek sanarız. O kişi bunu kendi isteğiyle mi yapıyordu yoksa kendi ailesinden öyle gördüğü için mi bu rolü üstlenmişti düşünmeyiz.
Aşırı Fedakârlıkla Başa Çıkma ve Sınır Koymanın Önemi
Aşırı fedakârlık olan kişi zamanla kendi ihtiyaçlarını bastırmayı alışkanlık haline getirir. Bu da benlik algısına zarar verir. Kişi “ben ne istiyorum?” sorusuna cevap veremez hale gelir. Kendi isteklerimizi görmezden gelirsek neye mutlu olduğumuzu bile kafamızda netleştiremeyiz, belirleyemeyiz. Bu belirsizlik bizi duygusal olarak yıpratır ve içimizde tamamlanmamış bir boşluk hissederiz. Tam olarak bu soyutlaşmada sınır koymayı düşünmeliyiz. Bir sınırım var mı? Ben kimim? Beni ne mutlu eder? Hayattaki çizgilerimiz, sınır koyma benliğimizi korumamız konusunda bizim koruyucumuz olur. Birçok fedakârlık yaptığımız kişiye karşı bir beklenti içinde olmasak bile, istemeden bilinç dışı bir şekilde görülmeyi ve takdir edilmeyi bekleriz. Bu isteğimiz gerçekleşmediğinde ise kendimizi kırgın ve önemsiz hissederiz. Hatta sonrasında bu gizli bir öfkeye bile dönüşebilir.
Aşırı fedakârlıkla başa çıkmanın yolu farkındalıktan geçer. Kendi benlik algımızın farkında olmalıyız. Sınır koymayı belirleyip “hayır” diyebilmeliyiz. “Hayır” diyebilmeyi bencillik değil özsaygı olarak görmeliyiz. Suçluluk duygusu hissettiğimizde onun farkına varmalıyız ve aşmak için üzerine çalışmalıyız. Gerektiğinde profesyonel destek almak denge kurabilmemiz açısından faydalı olacaktır. Bence en büyük fedakârlık, kendimizi feda etmeyi bırakmaktır çünkü aşırı fedakârlık bir gün bizi tüketir, yaralar. Başkaları için değil kendimiz için sınır koymayı tanıyarak yaşamalıyız.
Kaynakça
- Beyhan Budak. (t.y.). Aşırı fedakârlık. Psikoloji-Psikiyatri. https://psikoloji-psikiyatri.com/beyhan-budak/asiri-fedakarlik/
- Doğan, M. (2021). Müthiş psikoloji: Hayır diyebilme sanatı. İstanbul: Destek Yayınları.
