İçimizdeki Fırtına: Her Şey Yolundayken Neden Kötü Bir Şey Olacakmış Gibi Hissederiz?
Bazen hayatımızda hiçbir şey ters gitmez. Yine de zihnimiz, henüz yaşanmamış bir felaketin gölgesinde yaşar. Peki, tehlike ortada yokken beynimiz neden bizi tehlikedeymişiz gibi hissettirir?
Sevdiğin insan yanındadır. Uzun zamandır beklediğin bir şey gerçekleşmiştir. Gün sakindir, her şey olması gerektiği gibidir. Tam da o anda, açıklayamadığın bir düşünce belirir: Ya bir şeyler ters giderse?
Bazen güzel bir anın ortasında, henüz hiçbir şey kaybetmemişken kaybetme ihtimalini düşünürüz. Bir mesajın gecikmesini kötüye yorar, her şey yolundayken bile yaklaşan bir sorun ararız. Mutluluğun içine, henüz yaşanmamış bir hüznün gölgesi düşer.
Üstelik ortada somut bir neden yoktur. Yalnızca bir his vardır. Fakat bu his, sanki geleceğe ilişkin gizli bir bilgi taşıyormuş kadar ikna edicidir.
Peki, zihnimiz gerçekten bir şeylerin ters gideceğini mi sezer, yoksa bizi korumaya çalışırken henüz gerçekleşmemiş bir tehlikeyi mi yaratır?
Beyin neden huzurdan bile şüphelenir?
Beynin temel işlevlerinden biri, çevredeki değişimleri izlemek ve olası tehditlere hazırlanabilmektir. Bu süreçte amigdala başta olmak üzere çeşitli beyin bölgeleri, tehditlerin öğrenilmesi ve duygusal açıdan önemli uyaranların işlenmesinde rol oynar. Prefrontal korteks ve hipokampus gibi yapılar da bağlamı değerlendirme, anıları kullanma ve tepkileri düzenleme süreçlerine katkıda bulunur.
Ancak beyin yalnızca şu anda gerçekleşenleri değerlendirmez; geçmiş deneyimlerden hareketle gelecekte ne olabileceğine ilişkin tahminler de üretir.
Bu özellik, tehlikeli bir durumda hayati önem taşır. Daha önce canımızı yakan bir deneyim, benzer koşullara karşı daha dikkatli olmamızı sağlayabilir. Sorun, geçmişte öğrenilen tehlike beklentisinin yeni durumlara gereğinden fazla genellenmesiyle ortaya çıkabilir.
Örneğin kişinin daha önce yaşadığı başarısızlıklardan ötürü bir sonraki işi yolunda giderken bile yeni bir aksilik bekleyebilir.
Burada geçmiş, yalnızca hatırlanan bir olay değildir; bugünün nasıl yorumlanacağını etkileyen bir merceğe dönüşebilir.
Beyin bazen tehlikeyi gerçekleştiği için değil, gerçekleşme ihtimalini göz ardı etmek istemediği için arar.
Kaygı, geleceğin kanıtı değildir
Belirsizlik, insan zihni için zorlayıcı olabilir. Ne olacağını bilmediğimizde zihnimiz olası senaryolar üretir. Kaygıya yatkın kişilerde olumsuz ihtimallere daha fazla dikkat yöneltme ve belirsiz durumları tehdit edici yorumlama eğilimi görülebilir.
Bu noktada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Bir şeyin olabileceğini düşünmek, onun olacağına dair kanıt değildir.
Buna rağmen kaygı, bedensel tepkilerle birleştiğinde düşüncelerimize gerçeklik hissi kazandırabilir. Kalp atışlarımızı fark ederiz, kaslarımız gerilir, içimizde bir huzursuzluk belirir. Ardından bu hisse bir açıklama ararız: “Demek ki bir şeyler yolunda değil.”
Böylece kaygı, kendi kendisini besleyen bir döngüye dönüşebilir. Bir ihtimal bizi kaygılandırır; kaygı, o ihtimale daha fazla dikkat etmemize neden olur; artan dikkat ise ihtimali daha gerçekmiş gibi hissettirebilir.
Psikolojide bu sürecin farklı parçaları, tehdit yanlılığı, felaketleştirme ve kaygının sürdürülmesine katkıda bulunan bilişsel süreçler üzerinden incelenir.
Fakat burada bir şeyi unutmamak gerekir: Her kaygı, geçmişte yaşanmış bir travmanın sonucu değildir. Her kötü his de bastırılmış bir sezginin işareti sayılamaz. Bazen stres, uykusuzluk, belirsizlik veya günlük yaşamın yükü de bu deneyimi güçlendirebilir.
Güzel şeyleri kaybetmeden önce neden kaybetmeye başlarız?
İnsan zihni, henüz gerçekleşmemiş bir kaybı da hayal edebilir. Sevdiğimiz birine bağlandığımızda onun yokluğunu düşünmek, bir başarı elde ettiğimizde bunu kaybetme ihtimalinden korkmak mümkün hâle gelir.
Bu, mutluluğun kendisinin tehlikeli olduğu anlamına gelmez. Aksine, değer verdiğimiz şeylerin varlığı, onların kaybını zihnimizde daha anlamlı kılabilir.
Bazen zihnimiz, olası bir acıyı önceden düşünmenin bizi ona hazırlayacağını varsayar. Sanki en kötü senaryoyu yeterince fazla düşünürsek, gerçekleştiğinde daha az incinecekmişiz gibi…
Ancak olumsuz bir ihtimali tekrar tekrar zihinde canlandırmak, her zaman hazırlıklı olmayı sağlamaz. Çözüm üretmeyen tekrarlayıcı düşünme, kaygıyı artırabilir ve kişinin içinde bulunduğu anla bağını zayıflatabilir.
Henüz yaşanmamış bir kaybın yasını tutmaya başladığımızda, bazen elimizde olanı deneyimlemeyi de zorlaştırırız.
Sevdiğimiz insanın yanında olmak yerine onu kaybetmekten korkarız. Bir başarının tadını çıkarmak yerine ne zaman sona ereceğini düşünürüz. Huzurlu bir günü yaşamak yerine huzurun ne kadar süreceğini hesaplarız.
Böylece gelecekte yaşanabilecek bir acı, bugünün gerçek deneyiminin önüne geçer.
Peki, bu döngüden nasıl çıkabiliriz?
İlk adım, kaygıyı susturmaya çalışmak değil, onu doğru anlamlandırmaktır.
Kendine şu üç soruyu sorabilirsin:
- Ne biliyorum? Gerçekten gerçekleşmiş olan olay ne?
- Neyi tahmin ediyorum? Zihnim hangi olumsuz ihtimali gerçeğe dönüşmüş gibi ele alıyor?
- Şu anda ne yapabilirim? Kontrol edebileceğim somut bir adım var mı, yoksa belirsizliğe bir süre alan mı açmam gerekiyor?
Bu sorular, duygularımızı geçersiz saymadan düşüncelerimizle aramıza mesafe koymamıza yardımcı olabilir. Amaç kendimize sürekli olumlu şeyler söylemek değil; olumsuz ihtimalleri de diğer olasılıklar gibi değerlendirebilmektir.
Kaygının yoğun olduğu anlarda dikkati mevcut çevreye yöneltmek, nefesi yavaşlatmak ve bedendeki gerilimi fark etmek de yardımcı olabilir. Daha uzun vadede uyku düzeni, stres yönetimi ve bilişsel davranışçı terapi gibi bilimsel temelli yaklaşımlar, kaygı döngülerini anlamak ve değiştirmek için kullanılabilir.
Bu hisler sıklaşıyor, günlük yaşamı veya ilişkileri belirgin biçimde etkiliyor ya da sürekli güvence arama ve kaçınma davranışlarına yol açıyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yerinde olur.
Belki de huzura alışmamız gerekiyordur
Her şey yolundayken kötü bir şey olacakmış gibi hissetmek, geleceği görebildiğimiz anlamına gelmez. Bazen zihnimizin belirsizliğe verdiği tepkiyi, geçmişten öğrendiği beklentileri veya kaygının kendi kendisini besleyen döngüsünü yansıtır.
Bunu fark etmek, yaşadığımız duyguyu küçümsemek değildir. Aksine, o duyguya neden ihtiyaç duyduğumuzu ve bizi neye karşı korumaya çalıştığını anlayabilmek için bir başlangıçtır.
Belki de huzur, hiçbir şeyin kötü gitmeyeceğinden emin olmak değildir. Belki huzur, her şeyin yolunda olduğu bir anda zihnimizin bize sunduğu felaket senaryosunu fark edip yine de o anın içinde kalabilmektir.
Çünkü hayatın hiçbir döneminde bütün kayıplara karşı garanti alamayız. Sevdiklerimizin hep yanımızda kalacağını, emeklerimizin her zaman karşılık bulacağını veya yarının bugünden daha kolay olacağını bilemeyiz.
Ama henüz gerçekleşmemiş bir felaketi bugünden yaşamak zorunda da değiliz.
Bazen kendimizi korumak için geliştirdiğimiz en güçlü alışkanlık, yaşamaktan bizi alıkoyan alışkanlığa dönüşebilir.
Ve belki de iyileşme, kötü bir şey olmayacağına kendimizi ikna ettiğimiz gün değil; kötü bir şey olabileceğini kabul ederken, henüz olmamış bir acının bugünkü mutluluğumuzu elimizden almasına izin vermediğimiz gün başlar.
Kaynakça
- Grupe, D. W., & Nitschke, J. B. (2013). Uncertainty and anticipation in anxiety: An integrated neurobiological and psychological perspective. Nature Reviews Neuroscience, 14, 488–501. https://doi.org/10.1038/nrn3524
- LeDoux, J. E., & Pine, D. S. (2016). Using neuroscience to help understand fear and anxiety: A two-system framework. American Journal of Psychiatry, 173(11), 1083–1093. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2016.16030353
- Hirsch, C. R., & Mathews, A. (2012). A cognitive model of pathological worry. Behaviour Research and Therapy, 50(10), 636–646. https://doi.org/10.1016/j.brat.2012.06.007
