Mesajı attın.
Beş dakika geçti. Cevap yok.
On dakika sonra telefonu eline aldın. Aslında saate bakacaktın ama bir şekilde kendini mesajlaşma ekranında buldun. Hâlâ cevap yok.
“Muhtemelen işi vardır.”
Telefonu bıraktın.
Bir süre sonra tekrar baktın.
Bu kez zihnin biraz daha yaratıcı:
“Acaba yanlış bir şey mi söyledim?”
Sonra başka ihtimaller geliyor. Belki mesajı gördü ama cevap vermek istemedi. Belki özellikle bekletiyor. Belki ilgisi azaldı. Belki de gerçekten duşta ve bütün bu senaryoları sen tek başına yazıp yönetiyorsun.
Sonra Instagram’a giriyorsun. Hikâye atmış. İşte şimdi işler biraz değişti. Birkaç dakika önce “Kesin işi vardır” diyen anlayışlı tarafın ortadan kayboluyor. Yerine son görülme saatlerini, mesaj uzunluklarını ve geçen haftaki konuşmaları inceleyen küçük bir dedektif geliyor. “Demek telefona bakabiliyorsun.”
İşin garip tarafı şu: Karşındaki kişi sana hemen cevap verseydi belki bütün gün onu bu kadar düşünmeyecektin. Ama cevap gelmeyince zihninde kapladığı alan giderek büyüyor. Peki neden? Gerçekten onu çok sevdiğin için mi, yoksa beynin belirsizlikten hiç hoşlanmadığı için mi?
Cevapsız Bir Mesaj Neden Zihnimizde Bu Kadar Yer Kaplar?
Birisi size “Sana bir şey söyleyeceğim ama boş ver” dediğinde, birkaç saniye önce varlığından bile haberdar olmadığınız o bilgi bir anda dünyanın en önemli meselesine dönüşebilir. “Ne söyleyecektin?” diye sorarsınız. Karşınızdaki “Yok, önemli değil” dedikçe merakınız daha da artar. Çünkü artık zihninizin önünde tamamlanmamış bir hikâye vardır. Mesajlaşmada yaşadığımız durum da bundan çok farklı değildir.
Psikolojide bu durumu anlamamıza yardımcı olan kavramlardan biri Zeigarnik etkisidir. Kavram, tamamlanmamış veya yarıda kesilmiş görevlerin zihinsel olarak erişilebilir kalabilmesi fikrine dayanır. Bir iş sonuçlandığında zihnimiz onu bir anlamda dosyalayıp kaldırabilirken, yarım kalan bir şey dikkatimizi üzerinde tutmaya devam edebilir. “Akşam görüşelim mi?” diye mesaj attığınızı düşünün. Mesaj gönderildi fakat cevap gelmedi. Artık ortada yalnızca bir WhatsApp mesajı yoktur; tamamlanmamış bir sosyal etkileşim vardır. Evet mi, hayır mı? Mesajı gördü mü? Ne düşünüyor? Cevap verecek mi? Zihin henüz bu dosyayı kapatamaz.
Ancak insan ilişkilerinde tamamlanmamışlığın etkisi sıradan bir görevden daha karmaşık olabilir. Çünkü beklediğimiz şey yalnızca bilgi değil, aynı zamanda sosyal bir geri bildirimdir. Karşımızdaki kişinin cevabı bize onun ilgisi, yakınlığı ve hatta bazen kendi değerimiz hakkında bir şey söylüyormuş gibi gelebilir. Bu yüzden başlangıçta “Neden cevap gelmedi?” olan soru zamanla “Neden bana cevap vermedi?” biçimine dönüşebilir. Böyle olduğunda mesele artık yalnızca telefon ekranında duran bir mesaj değildir; olay kişisel bir anlam kazanmaya başlar.
Belirsizlik de tam bu noktada devreye girer. İnsan zihni çevresinde olup bitenleri anlamlandırmayı ve mümkün olduğunca tahmin etmeyi sever. Karşımızdaki kişi “Toplantıya giriyorum, iki saat sonra yazarım” dediğinde genellikle ortada çözülecek büyük bir gizem kalmaz. Fakat hiçbir açıklama olmadığında beynimiz eksik bilgiyi kendi ürettiği senaryolarla tamamlamaya başlayabilir. İlk açıklama genellikle sakindir: “Yoğundur.” Bir süre sonra “Gerçi Instagram’a girmiş” gelir. Ardından “Belki bilerek cevap vermiyor” ve yeterince zaman geçerse “Son zamanlarda zaten biraz değişmişti” gibi düşünceler ortaya çıkabilir. Birkaç saat içerisinde zihnimiz tek başına bir sezonluk dizi yazabilir.
Buradaki önemli nokta, gerçek ile yorum arasındaki sınırın giderek bulanıklaşmasıdır. “Mesajıma cevap vermedi” gözlemlenebilir bir durumdur. “Artık benimle konuşmak istemiyor” ise bu durum hakkında yaptığımız yorumdur. Fakat özellikle karşımızdaki kişiyi önemsiyorsak ikinci düşünce bir süre sonra birincisi kadar gerçek hissettirebilir. Sosyal kabul insanlar için önemli olduğundan reddedilme, dışlanma veya değer kaybetme ihtimalini düşündüren belirsiz sinyaller dikkatimizi kolayca çekebilir. Böylece telefon ekranındaki küçük bir sessizlik, zihnimizde olduğundan çok daha büyük bir mesele hâline gelebilir.
Mesajdan Çok Mesajın Gelme İhtimalini Beklemek
Cevap bekleme davranışının belki de en ilginç taraflarından biri telefonu tekrar tekrar kontrol etmektir. Ekranı açarsınız, mesaj yoktur. Telefonu bırakırsınız. Birkaç dakika sonra tekrar açarsınız. Yine yoktur. Bildirim gelmediğini bildiğiniz hâlde bir süre sonra tekrar kontrol edersiniz. Sanki telefon siz bakmadığınız sırada fikrini değiştirmiş olabilir.
Bu davranışı anlamlandırmak için davranış psikolojisindeki pekiştirme kavramından yararlanabiliriz. Bir davranışın ardından ödüllendirici bir sonuç geldiğinde o davranışın gelecekte tekrarlanma ihtimali artabilir. Telefonu kontrol etmek de bazen tam olarak böyle çalışır. Telefonu açarsınız ve hiçbir şey yoktur. Bir daha açarsınız, yine yoktur. Üçüncü seferde ise tam beklediğiniz kişinin adını ekranda görürsünüz. Böylece telefonu kontrol etme davranışı ödüllendirici bir sonuçla eşleşmiş olur.
Burada asıl önemli olan ödülün her seferinde gelmemesidir. Davranış biliminde ödülün öngörülemez biçimde ortaya çıktığı pekiştirme düzenlerinin davranışı oldukça dirençli hâle getirebildiği uzun zamandır bilinmektedir. Mesajlaşma elbette kontrollü bir psikoloji deneyi değildir, ancak benzer bir mantık telefon kontrol etme davranışımızı anlamamıza yardımcı olabilir. Çünkü telefonu her açtığımızda istediğimiz mesajla karşılaşmayız. Bazen hiçbir bildirim yoktur, bazen bir uygulamanın reklamı vardır, bazen arkadaş grubunda ilgilenmediğimiz onlarca mesaj birikmiştir. Fakat bazen tam beklediğimiz kişinin adı ekranda belirir. Ödülün ne zaman geleceğini bilemediğimiz için zihnimizde sürekli küçük bir ihtimal canlı kalır: “Belki şimdi yazmıştır.”
Dopamin sistemi de burada sıklıkla yanlış anlaşılan bir noktada devreye girer. Dopamini yalnızca “mutluluk hormonu” olarak tanımlamak doğru değildir. Dopamin; ödül beklentisi, motivasyon, öğrenme ve çevremizdeki hangi uyaranların önemli olduğunu öğrenmemizle yakından ilişkilidir. Özellikle beklediğimiz sonuçla gerçekte karşılaştığımız sonuç arasındaki fark, beynin öğrenme süreçleri açısından önemlidir. Bu mekanizma ödül tahmin hatası kavramıyla açıklanır. Bir davranış tamamen tahmin edilebilir hâle geldiğinde taşıdığı bilgi değeri azalabilirken, beklenmedik sonuçlar öğrenme sistemimiz açısından daha dikkat çekici olabilir.
Bunu mesajlaşmaya uyarladığımızda ilginç bir tablo ortaya çıkar. Bir kişinin her sabah saat 09.00’da size mesaj atacağını kesin olarak biliyorsanız, 08.45’ten itibaren telefonunuzu dakikada bir kontrol etmeniz için pek neden yoktur. Fakat aynı kişi bazen sabah yazıyor, bazen gece ortaya çıkıyor, bazen çok sıcak davranıyor, bazen saatlerce ortadan kayboluyorsa davranışını tahmin etmek çok daha zor hâle gelir. Böylece zihniniz kişinin kendisi kadar, ondan gelecek bir sonraki sosyal ödülün ne zaman ortaya çıkacağını da takip etmeye başlayabilir.
Bu noktada oldukça önemli bir ayrım ortaya çıkar: Bir insanı çok düşünmek, her zaman o insana çok güçlü duygular beslediğimiz anlamına gelmeyebilir. Bazen yoğun zihinsel meşguliyeti yoğun sevgiyle karıştırabiliriz. “Bütün gün onu düşündüm, demek ki gerçekten çok hoşlanıyorum” diye düşünebiliriz. Elbette bu doğru olabilir. Fakat başka bir ihtimal de vardır: Beynimiz öngöremediği bir sosyal durumu çözmeye çalışıyor olabilir.
Bir Gün Çok Yakın, Ertesi Gün Yabancı
Bu durum özellikle iletişimi tutarsız kişilerle daha belirgin hâle gelebilir. Pazartesi gecesi saat üçe kadar konuştuğunuz biri salı günü mesajınıza saatlerce cevap vermeyebilir. Çarşamba günü “Seni özledim” yazıp perşembe günü tekrar ortadan kaybolabilir. Böyle bir iletişim biçiminde beynin yapacağı şey çoğu zaman kişinin davranışlarında bir düzen bulmaya çalışmaktır. “Dün böyle değildi”, “Bir şey mi yaptım?”, “Benden sıkıldı mı?”, “Ben yazmazsam o yazar mı?” gibi sorular ortaya çıkar. Bir noktadan sonra ilişki yaşamaktan çok veri analizi yapmaya başlarız. Mesaj uzunlukları, cevap süreleri, kullanılan emojiler ve hikâye görüntülemeleri ilişki hakkında kanıt olarak değerlendirilmeye başlanabilir. İnsan zihni yeterince motive olduğunda tek bir “n” harfinden bile ilişki analizi çıkarabilir: Eskiden “günaydınnn” yazıyordu, bugün yalnızca “günaydın” yazdı.
Şakanın altında önemli bir psikolojik nokta vardır. Tutarsızlık dikkati üzerine çekebilir. Tahmin edilebilir davranışın sürekli analiz edilmesi gerekmez; karşımızdaki kişinin nerede durduğunu biliriz. Ancak davranış sürekli değişiyorsa zihnimiz her yeni etkileşimde tahminlerini güncellemek zorunda kalır. Bu nedenle bazen bize sürekli ve açık biçimde ilgi gösteren biri, bir gün çok yakın bir gün uzak davranan biri kadar zihnimizi meşgul etmeyebilir. Bu durum tutarlı kişinin daha az değerli olduğu anlamına gelmez; aksine belirsiz kişinin zihinsel olarak daha fazla işlem gerektirdiğini gösterebilir.
Burada bağlanma kuramı da önemli bir açıklama sunar. Herkes birkaç saatlik cevapsızlığa aynı tepkiyi vermez. Bir kişi “Herhalde meşgul” deyip gününe devam ederken başka biri aynı süre içerisinde ilişkinin tamamını sorgulamaya başlayabilir. Özellikle kaygılı bağlanma eğilimleri daha yüksek olan kişiler, yakın ilişkilerde karşı tarafın ulaşılabilirliği ve ilgisindeki değişikliklere karşı daha hassas olabilir. Yakınlığın tehdit altında olduğu hissedildiğinde bağlanma sistemi aktive olabilir ve kişi karşı tarafın davranışlarını daha fazla takip etmeye, küçük sinyallere daha fazla anlam yüklemeye veya güvence aramaya başlayabilir.
Bu nedenle “Henüz cevap vermedi” düşüncesi bazı kişilerde kolayca “Benden uzaklaşıyor olabilir” düşüncesine dönüşebilir. Psikoloji literatüründe bağlanma sistemiyle ilişkili bu tür yoğunlaştırılmış tepkiler bazen hiperaktive edici stratejiler çerçevesinde ele alınır. Kişinin zihni olası bir yakınlık kaybına karşı daha fazla tetikte hâle gelir. Böyle baktığımızda telefon ekranında yaşanan oldukça modern bir olayın altında çok daha temel bir soru olduğunu görebiliriz: “Benim için hâlâ orada mı?”
Bununla ilişkili bir başka kavram ise reddedilme duyarlılığıdır. Bazı insanlar sosyal ilişkilerde reddedilme ihtimalini daha kolay bekleyebilir ve belirsiz davranışları reddedilmenin işareti olarak yorumlamaya daha yatkın olabilir. Mesajlaşma bunun için özellikle elverişli bir ortamdır çünkü yüz yüze iletişimde sahip olduğumuz pek çok ipucu burada yoktur. Ses tonu, yüz ifadesi, beden dili ve konuşmanın ritmi büyük ölçüde ortadan kalkar. Geriye bazen yalnızca tek kelime kalır: “Tamam.” Normal mi söyledi? Kızgın mı? Soğuk mu? Neden nokta koydu? “Tamam.” neden “Tamam”dan daha tehditkâr görünüyor? Eksik kalan sosyal ipuçlarını yine zihnimiz tamamlar ve eğer reddedilme ihtimaline karşı zaten hassassak bu boşlukları daha olumsuz yorumlarla doldurabiliriz.
Peki Geç Cevap Vermek Birini Daha Çekici Yapar mı?
Buradan mesajlaşmanın en eski taktiklerinden birine geliyoruz: “Hemen cevap verme, biraz beklet.” Belirsizliğin kısa vadede merak yaratması ve kişinin zihinsel olarak daha fazla meşgul olmasına katkıda bulunması mümkündür. Ancak burada kritik bir ayrım vardır: Birinin seni düşünmesini sağlamak ile sana güvenmesini sağlamak aynı şey değildir. Sürekli olarak ne zaman yazacağını, ne düşündüğünü veya ne kadar ilgili olduğunu tahmin etmeye çalışan biri seni gerçekten çok düşünüyor olabilir; fakat düşündüğü şey “Onunla konuşmak ne güzel” değil, “Bu insan ne yapmaya çalışıyor?” da olabilir.
Uzun vadeli yakınlık açısından güven, karşılıklılık, ulaşılabilirlik ve tutarlılık çok daha önemlidir. Dolayısıyla birisini sürekli bekletmek veya ilgiyi bilinçli biçimde verip geri çekmek kısa vadede zihinsel meşguliyet yaratabilse de bunu doğrudan “çekicilik” veya “bağlanma” olarak yorumlamak yanıltıcıdır. Bazen birinin seni kendisine bağladığını düşündüğü davranış aslında yalnızca senin belirsizlik sistemini meşgul ediyordur.
Belki de bu nedenle bazı ilişkiler bittikten aylar veya yıllar sonra geriye dönüp baktığımızda kendimize “Ben bu kişiye neden bu kadar takılmıştım?” diye sorarız. Cevap her zaman o kişinin olağanüstü olması değildir. Bazen ilişkide çok fazla açık soru vardır. “Benden hoşlanıyor mu?”, “Neden dün çok ilgiliydi?”, “Bugün neden uzak?”, “Tekrar yazacak mı?”, “Ben yazmazsam ne olacak?” Zihin bu soruların cevaplarını aradıkça kişi de zihinde yaşamaya devam eder. Böylece çok düşünmeyi çok sevmekle karıştırmak kolaylaşır.
Bir dahaki sefere mesajınızı gönderip on dakika sonra telefonunuzu tekrar açtığınızda, ardından Instagram’a girip kişinin çevrimiçi olduğunu gördüğünüzde ve zihniniz yeni sezonunu çekmeye hazırlanırken kendinize küçük bir soru sorabilirsiniz: “Şu anda gerçekten bu kişiyi mi özlüyorum, yoksa belirsizliğin sona ermesini mi istiyorum?”
Çünkü ikisi birbirine şaşırtıcı derecede benzeyebilir.
Cevap bekleme deneyiminin arkasında tamamlanmamış bir sosyal etkileşimin zihinde açık kalması, belirsizliği azaltma çabası, öngörülemeyen ödüllerin davranış üzerindeki etkisi, bağlanma sisteminin aktive olması ve reddedilme ihtimaline yönelik hassasiyet gibi birden fazla psikolojik süreç bulunabilir. Yani telefonu on dakikada altıncı kez kontrol etmenin arkasında sandığımızdan daha fazla psikoloji vardır.
Fakat bütün bunlardan çıkarılabilecek belki de en önemli sonuç şudur: Bir insanın zihninde çok fazla yer kaplaması, hayatında da aynı miktarda yer hak ettiği anlamına gelmez. Bazen bizi en çok düşündüren insanlar, bize en çok şey verenler değildir; bize en çok belirsizlik bırakanlardır.
Telefon sessizdir. Karşındaki kişi hiçbir şey söylemiyordur.
Ama zihnin?
O sırada bütün konuşmayı çoktan kendi kendine yapmıştır.
