Müziğin Terapötik Yolculuğu: Antik Şifahanelerden Türkülerin Kolektif Hafızasına
Yaklaşık bir yıldır bu platformda sanat terapi yaklaşımlarıyla film okumaları metinleri paylaştım. Her ay düzenli olarak yaptığımız film okumaları etkinliklerinden yola çıkarak hazırladığım metinler, geniş literatür taramaları ve çeşitli etkinliklerle süslenen göstergebilim okumaları ile şekillendi. Psikolojinin güncellenen sınırsız teorileriyle beslenip okuyucularımıza farklı bakış açıları sundum.
Yeni bir döneme girerken sanat terapinin farklı alanları ile ilgili çalışmalarımı da paylaşmak isterim. Bu işe de müziğin eşsiz dünyasının şekillendirdiği terapötik incelemeler ile başlamak isterim. Başlangıç olarak kısaca sanat terapisine ve sonrasında müzikle terapi hakkında temel konulara kısaca değinelim:
Sanat Terapisinin Temelleri, Sözel Olmayan Dışavurum ve Sinir Sistemi Regülasyonu
Sanat terapisi, bireyin bilinçdışında biriken, bastırılmış, söze dökülmesi güç ya da tehdit edici bulunan duygusal yükleri görsel, dokunsal veya işitsel semboller aracılığıyla somutlaştırma sürecidir. Birey doğrudan kendisini anlatmak yerine ürettiği bir resim, şekillendirdiği bir kil ya da dinlediği bir melodi üzerinden iç dünyasıyla temas kurar. Terapötik süreçte bu durum bir “üçüncü nesne” görevi görür. Kişi, acısıyla kendi arasına güvenli bir mesafe koyarak ona dışarıdan bakma ve onu dönüştürme imkânı bulur. Farklı bir pencereden bakınca daha doyurucu bir ifade sistemi geliştirmiş olur.
İnsanın ritim ve görsel imgelerle olan ilişkisi dille tanışmasından çok daha eskiye dayanır. Anne karnında duyulan ilk kalp atışından ninnilerin sakinleştirici temposuna kadar, hayatımızın ilk güvenli bağları işitsel ve somatoduyusal parametrelerle şekillenir. Dolayısıyla ritim, melodi ve sanatsal dışavurum, otonom sinir sistemimiz için en eski ve en tanıdık düzenleyicidir denilebilir.
Nörobiyolojik açıdan özellikle polivagal sistemler açısından bakıldığında, sinir sistemimizin çevreden sürekli güvenlik işaretleri topladığı bilinmektedir. Ritmik, harmonik sesler ve sanat terapisindeki dokunsal/görsel süreçler, sempatik sinir sisteminin “savaş ya da kaç” tepkisini yatıştırarak parasempatik devreyi aktif hale getirir. Kolk’un beden odaklı travma çalışmalarında vurguladığı gibi, beynin konuşma merkezinin kapandığı travma anlarında sanat terapisi teknikleri, beden hafızasında sıkışmış duyguların tahliye edilmesini sağlayan en etkili araçtır.
Bazen kelimeler tıkanır. Yaşanan ağır bir kayıp, derin bir kırgınlık ya da tanımlanamayan bir anksiyete karşısında zihin savunma mekanizmalarını devreye sokar ve konuşmak imkânsız hale gelir. İnsan psikolojisi yalnızca sözel kodlarla inşa edilmediği için, konuşma terapisinin kilitlendiği bu anlarda ruh, kendini ifade etmek için sözel olmayan kanallara ihtiyaç duyar.
İşte dışavurumcu sanat terapisi şemsiyesinin altında yer alan müzik terapisi tam olarak bu noktada devreye girer. Sesin, rengin, ritmin ve melodinin ilksel gücünü kullanarak beden ile zihin arasında, kelimelerin kuramadığı dolaysız bir köprü kurar. Bireyin iç karmaşalarını daha seçici, daha somut bir şekilde ifade etmesine olanak sağlar.
Antik Çağ’dan Osmanlı Darüşşifalarına: Müzik ve Sanatla Tedavinin Tarihsel Kökleri
Müziğin ve sanatın bu klinik, iyileştirici gücü modern psikolojinin bir icadı değildir. Doğu ve Batı tıp gelenekleri, sanatın ve sesin frekansını yüzyıllar öncesinden sistemli bir müdahale aracı olarak kullanmıştır. Gelişen ve güncellenen modeller ile de literatürün zenginleşmesine olanak sağlamaktadır.
Antik Yunan’da Pergamon Asklepionu gibi tıp merkezlerinde hastalar flüt ve lir tınıları eşliğinde rüya seanslarına alınır, tiyatro ve müzik vasıtasıyla yaratılan duygusal boşalımın ruhsal dengeyi yeniden sağlayacağına inanılırdı. Doğu dünyasında ise Farabi ve İbn Sina, makamların insan fizyolojisi ve psikopatolojisi üzerindeki etkilerini klinik düzeyde incelemiştir. Farabi “Büyük Müzik Kitabı” olarak dilimize çevrilen eserinde makamların duygulanım durumları üzerindeki dinamiklerini tanımlamış; İbn Sina ise “Tıbbın Kanunu” adlı yapıtında melankoli ve anksiyete gibi tablolarda müzikle müdahaleyi tıp literatürüne kazandırmıştır.
Bu kuramsal birikim, Selçuklu ve Osmanlı döneminde darüşşifaların mimari yapısına doğrudan entegre edilmiştir. Amasya ve Kayseri Gevher Nesibe darüşşifalarında su sesi, mimari estetik ve akustik tınılar tedavi odalarına dağıtılmış; Edirne Sultan II. Bayezid Darüşşifası’nda ise akustik kubbe altında su sesiyle birleşen müzisyenler, hastaların hastalık türüne (melankoli, mania, uykusuzluk) göre Nihavend, Rast, Buselik veya Hüseyni makamlarında sistemli klinik seanslar yürütmüştür.
Kolektif Bilinçdışının Simgesel Arşivi: Türk Halk Müziği
Şifahanelerdeki bu yapılandırılmış makam teorisi, Anadolu insanının bağrından çıkan sözlü gelenekle birleştiğinde ortaya muazzam bir psikolojik külliyat çıkar: Türküler.
Türküler, Anadolu’nun kolektif hafızası ve ortak yas arşividir. Jung’ın kuramlaştırdığı kolektif bilinçdışı ve arketipler penceresinden bakıldığında; türkülerde geçen dağ, gurbet, turna, pınar, yol, gece, yıldız ve toprak gibi ögeler basit birer doğa tasviri değil, evrensel sembollerdir. Birey, kendi içsel izolasyonunu veya işlenmemiş yasını bir türkü dizesinde duyduğunda, yaşadığı acının tekil olmadığını idrak eder. Bu farkındalık “yalnız değilim” hissini tetikleyerek psikolojik izolasyonu kırar. Uzun havalardaki serbest ritim bastırılmış duygulara nefes alanı açarken, kırık havalardaki ritmik yapı zihni ve bedeni topraklamaktadır.
Bir Vak’a Analizi: “Mihriban” Türküsünde Tamamlanmamış Yaşantılar
Bu terapötik zeminin en güçlü ve somut örneklerinden biri, Abdürrahim Karakoç’un şiirinden bestelenmiş “Mihriban” eseridir. Eser, Gestalt terimleriyle tam bir “tamamlanmamış iş” ve psikanalitik bir fiksasyon dinamiği barındırır. Metindeki Mihriban imgesi, somut bir kişiden ziyade ulaşılamayan, idealize edilmiş bir imgedir.
Edebi açıdan incelendiğinde, “Sarı saçlarını deli gönlüne / Bağlamışım, çözülmüyor Mihriban” dizeleri zihinsel ve duygusal gelişimin geçmişteki belirli bir noktaya çakılı kaldığını gösterir. Düğüm imgesi, kişinin duygu dünyasında kapanmamış bir parantezin varlığına işaret eder. “Lambada titreyen alev gibiyim” benzetmesi ve “Yar, deyince kalem elde düşüyor” ifadesi ise bastırılmış anksiyetenin beden üzerindeki somatik karşılığıdır; elden düşen kalem, motor becerilerin yoğun duygu karşısında ketlenmesidir. “Aşka hudut çizilmiyor Mihriban” söylemi ise gerçeklikte karşılığı bulunamayan duygunun soyutlanarak zamansız kılınması, yani egonun acıdan korunması amacını taşıyan bir yüceltme mekanizmasıdır denilebilir.
Müzikal açıdan ise halihazırdaki beste, metnin edebi gerilimini somatik bir rahatlamaya dönüştürür. Bağlamanın ve vokal icranın tiz seslere tırmandığı bölümler, bireyin içinde biriktirdiği hiddet, çaresizlik ve isyan duygularının dışa vurumuna zemin hazırlar. Melodinin ana temaya ve pes seslere döndüğü bölümler ise biyolojik seviyede gevşeme, psikolojik seviyede ise kabulleniş ve barışma hissini tetikler. Şiirin duraklarıyla bağlamanın mızrap vuruşları arasındaki ritmik uyum, dinleyicinin duygusal dalgalanmalarını kapsayarak sinir sistemini düzenler.
Platonik görünen fakat duyguları ritme ve sese dönüştürerek imkânsızdan gerçeğe dönüşen bir aşk acısını, sevgiliyi incitmeden aktarmayı ve hissettirmeyi hedefleyen türkü, yorumcuların kattığı renklerle de dinleyicinin kendini regüle etmesini hızlandırmaktadır.
Sonuç olarak denilebilir ki; Antik şifahanelerin kubbe akustiğinden Mihriban’ın çözülemeyen düğümlerine uzanan bu hatta gördüğümüz şey nettir: Dışavurumcu sanat terapisi, müzik ve insan ruhsallığı birbirinden ayrılamaz bir bütündür. Ritim, melodi, renk ve sembolik dilin bir arada kullanımı; bastırılan yaşantıları görünür kılmak, bedensel gerilimi tahliye etmek ve ruhsal bütünlüğü yeniden inşa etmek için elimizdeki en güçlü, en insani araçlardan biridir. Bireyin en doğal halinden süzülen ifadelerin sanata dönüşerek nesiller boyu aktarılmış olması ifade sahibinin “ölümsüzlük”, “yok olma” kaygısını da iyileştiren bir süreçtir.
Kaynakça
- Farabi. (1930). *Kitab al-Musiqa al-Kabir* (R. d'Erlanger, Çev.). Geuthner.
- İbn Sina. (2014). *El-Kanun fi't-Tıbb* (E. Kahya, Çev.). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
- Jung, C. G. (1959). *The Archetypes and the Collective Unconscious* (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press.
- Levine, P. A. (2010). *In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness*. North Atlantic Books.
- Malchiodi, C. A. (2020). *Trauma and Expressive Arts Therapy: Brain, Body, and the Imagination in the Healing Process*. Guilford Press.
- Porges, S. W. (2011). *The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation*. W. W. Norton & Company.
