Son yıllarda yapay zeka hayatımızın birçok alanına hızlı ve güçlü bir şekilde girdi. Artık bir yemek tarifi ararken, bir e-posta yazarken olduğu gibi, duygularımızı anlamaya çalışırken de yapay zekaya başvuruyoruz. “Kendimi sürekli kaygılı hissediyorum.”, “Bu yaşadığım panik atak mı?”, “İlişkim neden beni bu kadar yoruyor?” gibi soruların cevapları için milyonlarca kişi önce yapay zeka uygulamalarına yöneliyor. Bu durum ise akıllara önemli bir soruyu getiriyor: Yapay zeka psikologların yerine geçebilir mi?
Bu sorunun kısaca cevabı “hayır”. Ancak bunun nedenini anlamak için önce yapay zekanın ruh sağlığı alanında neler yapabildiğine bakmak gerekiyor.
Yapay zeka, bilgiye erişim konusunda oldukça güçlü bir araçtır. Psikolojik kavramları açıklayabilir, gevşeme teknikleri önerebilir, stresle baş etme yolları hakkında bilgi verebilir ve psikoeğitim sağlayabilir. Üstelik bunu günün her saati hızlı bir şekilde yapabilir. Özellikle profesyonel desteğe henüz ulaşamayan kişiler için ilk adımı atmayı kolaylaştırabilir. Kimi zaman insanlar, yaşadıkları duyguları yargılanmadan ifade edebildikleri için yapay zeka ile konuşurken kendilerini daha rahat hissettiklerini de dile getirmektedir (American Psychological Association [APA], 2023). Ancak terapi yalnızca bilgi vermekten ibaret değildir.
Bir psikoloğun yaptığı iş, doğru cümleleri kurmaktan çok daha fazlasını içerir. Terapide bazen danışanın kurduğu cümleden çok kuramadığı cümle önemlidir. Bazen gözlerinin dolması, uzun bir sessizlik, gözlerini kaçırması, elleriyle oynaması ya da ses tonundaki küçük bir değişim, anlatılan hikayenin kendisi kadar anlam taşır. Psikolog; sözcükleri, beden dilini, duygusal iniş çıkışları, yaşam öyküsünü ve kişinin bulunduğu bağlamı birlikte değerlendirir. Bu değerlendirme yıllar süren eğitim, etik ilkeler ve klinik deneyimle gelişen profesyonel bir muhakemeye dayanır.
Yapay zeka ise insan duygularını hisseden değil, metinleri ve örüntüleri analiz eden bir sistemdir. Empati kuruyormuş gibi görünen ifadeler kullanabilir; ancak gerçek bir yaşantıya, bilinçli farkındalığa veya insani deneyime sahip değildir. Yapılan meta analizler de terapötik ilişkinin, terapistin empatisi ve içtenliği ile güçlü biçimde ilişkili olduğunu göstermektedir (Elliott ve ark., 2018; Norcross & Wampold, 2011). Aynı zamanda yapay zekaya kendi fikrinizi belli ederek bir soru yönelttiğinizde fark edeceksinizdir ki, sizi onaylayan ifadeler kullanır. Yani psikologların davranabildiği gibi tarafsız olduğunu da her zaman söyleyemiyoruz.
Psikoterapi araştırmaları uzun yıllardır danışan ile terapist arasında kurulan terapötik ittifakın, terapi sonucunu etkileyen en önemli unsurlardan biri olduğunu ortaya koymaktadır. Hatta bazı çalışmalarda terapötik ilişkinin, uygulanan terapi ekolü kadar belirleyici olduğu vurgulanmaktadır (Norcross & Lambert, 2018).
Bir diğer önemli nokta ise etik sorumluluktur. Psikologlar meslek etik ilkeleri doğrultusunda çalışır; risk değerlendirmesi yapar, kriz durumlarını yönetir, gerektiğinde farklı uzmanlara yönlendirme yapar ve danışanın güvenliğini ön planda tutar. Yapay zeka ise bu sorumluluğu üstlenebilecek bir uzman değildir. Özellikle intihar riski, ağır depresyon, travma sonrası stres bozukluğu, psikoz ya da aile içi şiddet gibi durumlarda profesyonel değerlendirme vazgeçilmezdir (APA, 2023).
Peki bu durum yapay zekanın psikoloji alanında hiçbir yeri olmadığı anlamına mı geliyor?
Kesinlikle hayır. Aslında geleceğin ruh sağlığı hizmetlerinde yapay zekayı bir rakipten çok yardımcı olarak görmek daha gerçekçi görünüyor. Psikologlar yapay zekadan psikoeğitim materyalleri hazırlarken, bilimsel makaleleri özetlerken, danışanlara yönelik çalışma kağıtları oluştururken veya idari işlerini kolaylaştırırken yararlanabilir. Danışanlar ise seanslar arasında duygu günlüğü tutmak, nefes egzersizlerini hatırlamak ya da psikolojik kavramlar hakkında temel bilgi edinmek için bu teknolojiden destek alabilirler. Ancak bu destek, terapi sürecinin yerini değil, yalnızca tamamlayıcı bir parçasını oluşturabilir.
Yapay zeka geliştikçe daha doğal konuşacak, daha isabetli öneriler sunacak ve metin tabanlı iletişimde daha empatik algılanabilecek olsa da mevcut çalışmalar bunun gerçek terapötik empatiyle aynı şey olmadığını vurgulamaktadır. Özellikle sözsüz iletişim, bağlamı yorumlama ve klinik karar verme süreçleri hâlâ insan uzmanlığını gerektirmektedir.
Belki de artık sormamız gereken soru “Yapay zeka psikologların yerine geçebilir mi?” değildir. Daha doğru soru şudur: Yapay zekayı ruh sağlığını desteklemek için nasıl daha güvenli, etik ve etkili bir şekilde kullanabiliriz?
Çünkü teknoloji ilerledikçe değişen şey psikologların gerekliliği değil, onların kullanacağı araçlar olacaktır. Yapay zeka güçlü bir yardımcı olabilir. Ancak insanın hikâyesini, acısını ve değişim yolculuğunu anlamada en güçlü araç hala başka bir insandır.
Kaynakça
- American Psychological Association. (2011). Evidence-Based Psychotherapy Relationships.
- American Psychological Association. (2018). Evidence-Based Psychotherapy Relationships III.
- Elliott, R., Bohart, A. C., Watson, J. C., & Murphy, D. (2018). Therapist empathy and client outcome: A meta-analysis. Psychotherapy Research, 28(4), 593-605. https://doi.org/10.1080/10503307.2016.1204023
- Norcross, J. C., & Wampold, B. E. (2011). Evidence-based therapy relationships: Research conclusions and clinical practices. Psychotherapy, 48(1), 98-102. https://doi.org/10.1037/a0022161
