Bazı yaslar vardır. Hiç bitmezler çünkü hiç başlayamamışlardır. Bir yakınımızı kaybettiğimizde toplumun bize sunduğu bir yas ritüeli vardır: bir cenaze, bir taziye, bir “başın sağ olsun”. Kaybettiğimiz kişi hâlâ hayattaysa ama eskisi gibi değilse, ya da yoksa ama yokluğuna dair hiçbir kesin kanıtımız yoksa ne olur? Amerikalı aile terapisti Pauline Boss, 1970’lerden itibaren geliştirdiği kuramla psikolojiye tam olarak bu soruyu soran bir kavram kazandırdı: belirsiz kayıp (ambiguous loss) (Boss, 1999).
Boss’a (1999) göre bütün kayıplar klasik yas sürecini izlemez. Kişi ortadan tam olarak kaybolmaz, ama eskisi gibi yanımızda da değildir. Bu iki farklı şekilde yaşanır. Birincisinde kişi fiziksel olarak yoktur fakat psikolojik olarak vardır: kayıp bir asker, akıbeti belirsiz bir göçmen, bir doğal afette bulunamayan yakın. İkincisinde tam tersi geçerlidir; kişi fiziksel olarak var, psikolojik olarak yoktur. Demans, ileri evre Alzheimer, ağır madde bağımlılığı ya da travmatik beyin hasarı sonrası kişilik değişimleri bu ikinci türe örnek gösterilebilir. Kişi hâlâ karşımızdadır, sesini duyarız, elini tutarız; ama tanıdığımız o insan eskisi gibi değildir. Bu deneyim oldukça zor ve kabullenmesi zaman alan bir süreci ifade eder.
Neden Bu Kadar Zor?
Belirsiz kaybı diğer yas deneyimlerinden ayıran şey, kişinin yaşadığı psikolojik yükün farklı bir yapıda olmasıdır. Bunun birkaç nedeni var.
Belirsiz kayıpta yaşanan kayıp çoğu zaman toplumsal olarak doğrulanmaz. Ölümle sonuçlanan bir kayıpta cenaze töreni, taziye ziyaretleri ve diğer yas ritüelleri, yaşanan kaybı hem birey hem de çevresi için görünür ve kabul edilebilir hale getirir. Belirsiz kayıpta ise bu doğrulama mekanizmaları çoğu zaman işlemez; kişi “aslında bir şey kaybetmedin ki, hâlâ yanında” ya da “onu unutmaya çalış, geri gelmeyecek” gibi birbirine zıt tepkilerle karşılaşabilir. Boss’un (2006) doğrulanmamış yas (unvalidated grief) olarak tanımladığı bu durumda yaşanan acı gerçektir, ama toplumsal olarak tanınmadığı için kişi yasını nasıl yaşayacağını, kiminle paylaşacağını ya da yaşadığı deneyimi nasıl anlamlandıracağını bilemeyebilir. Ailelerin kayıplarını tanımlayabilecek ortak bir kültürel çevreden yoksun kalmaları da süreci daha karmaşık hale getirebilir.
Ayrıca belirsiz kayıp kişinin yaşanan olaya zihinsel bir son verebilmesini de güçleştirir. İnsan zihni belirsizlikle baş etmek için genellikle bir çözüm arayışına girer, olayı sınıflandırır, bir anlam çerçevesine oturtur ve böylece duygusal yükü hafifletir. Belirsiz kayıpta böyle bir kapanış çoğu zaman mümkün değildir, çünkü kayıp ne tam olarak yaşanmıştır ne de tamamen yoktur. Boss ve Carnes (2012), “kapanış” (closure) kavramının kendisinin klinik açıdan büyük ölçüde bir mit olduğunu öne sürer. Kişi bir yandan “belki döner” diye düşünürken diğer yandan “ya hiç dönmezse” sorusuyla yaşamaya devam eder; bu durum zamanla geçici bir stresten ziyade uzun süre devam eden bir psikolojik yüke dönüşebilir ve karmaşık yas (complicated grief) süreçlerini tetikleyebilecek ya da ağırlaştırabilecek bir zemin oluşturur (Boss, 2010).
Aile içindeki roller ve ilişkiler de bu belirsizlikten etkilenir. Boss’un (2007) “sınır belirsizliği” (boundary ambiguity) kavramı, aile üyelerinin kimin hangi rolü üstlendiği ya da aile içindeki yerinin nasıl tanımlanacağı konusunda ortak bir anlayış geliştirememesini ifade eder. Demans tanısı almış bir ebeveyn söz konusu olduğunda örneğin, kardeşlerden biri onu hâlâ ailenin karar vericisi olarak görmeye devam ederken diğeri bu sorumluluğu üstlenmek gerektiğini düşünebilir; bu farklı bakış açıları zamanla aile içinde çatışmalara yol açabilir. Kronik fiziksel hastalıklarla yaşayan ailelerde de benzer bir durum görülür: hastalığın nasıl ilerleyeceği bilinmediği için roller değişebilir, planlar ertelenebilir, aile üyeleri yaşamın ne zaman yeniden normale döneceğini kestiremeyebilir (Boss & Couden, 2002).
Kişi çelişkili duygularla baş başa kalır. Sevgi ile öfke, özlem ile tükenmişlik, umut ile çaresizlik aynı anda ve aynı yoğunlukta var olabilir; bu da kişinin kendi tepkilerinden utanmasına, “doğru” hissetmediğini düşünmesine yol açar. Boss’a (2006) göre ise bu çelişki belirsiz kaybın doğal ve beklenen bir parçasıdır.
Terapide Amaç: Çözmek Değil, Birlikte Taşımak
Belirsiz kaybın yarattığı bu güçlükler terapötik hedefin de diğer yas süreçlerinden farklı olmasını gerektirir; çünkü burada asıl amaç belirsizliği ortadan kaldırmak ya da kesin bir cevap bulmak değildir. Boss’a (2006) göre terapide amaç, kişinin bu belirsizlikle yaşamayı öğrenmesine destek olmaktır. Bu doğrultuda anlam oluşturma, çelişkili duyguları normalleştirme ve yeni bir umut geliştirme gibi ilkeler öne çıkar.
Çelişkili görünse de, belirsizliği ortadan kaldırmaya çalışmak yerine onun varlığını kabul etmek kişinin üzerindeki yükü hafifletebilir. Boss’a (2006) göre asıl yıpratıcı olan, belirsizliğin kendisinden çok ona bir cevap bulmaya çalışmaktır; cevabı olmayan soruların peşinden gitmek zamanla kişiyi tüketebilir. Kabul burada vazgeçmek anlamına gelmez, tam tersine kişinin enerjisini değiştiremeyeceği bir durumu çözmeye çalışmak yerine yaşamını sürdürmeye yöneltir. Terapide amaç, kişinin zamanla “kesin bir cevap almadan da hayatıma devam edebilirim” diyebilecek noktaya gelmesine destek olmaktır.
Klasik yas sürecinde cenaze ve anma törenlerinin, yaşanan kaybın hem birey hem de toplum tarafından kabul edilmesinde büyük öneme sahip olduğundan fakat belirsiz kayıpta bu tür ritüellerin yokluğundan bahsetmiştik. Bu yüzden Boss (2006), ailelerin ve bireylerin kendi ritüellerini oluşturmasını önerir: yıl dönümünde bir anma yapmak, kaybolan ya da değişen kişiyle ilgili anıları düzenli olarak paylaşmak ya da günlük yaşamda kaybı simgeleyen küçük sembollere yer vermek gibi. Betz ve Thorngren (2006), ailelerin kendi anlatılarını (narrative) oluşturabilmelerinin, ortak bir kültürel çerçevenin bulunmadığı bu kayıp türünde iyileşme sürecine katkı sağlayabileceğini belirtir. Bu ritüeller kaybı ortadan kaldırmaz, ama kişinin yaşadığı belirsizliği anlamlandırmasına yardımcı olabilir.
Belirsiz kayıpla baş etmenin en zor yanlarından biri, umut ile gerçekçiliği aynı anda taşıyabilmektir aslında. Boss’un (2006) belirsiz kayıpla çalışmaya yönelik önerdiği altı temel klinik ilkeden biri, yeni bir umut keşfetmek (discovering new hope) ilkesidir. Bu ilke, kayıp yakının geri dönebileceği ya da eski haline kavuşabileceği ihtimalini tamamen reddetmeden, bunun gerçekleşmemesi durumunda da yaşamın sürdürülebileceğini kabul etmeyi içerir. Boss’un (2004) 11 Eylül sonrasında yakınlarını kaybeden aileler ile yürüttüğü çalışmalarda da ne umuda tamamen tutunmanın ne de onu tamamen bırakmanın uyumu desteklediği, asıl önemli olanın bu iki uç arasında bir denge sağlamak olduğu görülmüştür. Bu denge kişinin hem geçmişle bağını koruyabilmesine hem de yaşamına devam edebilmesine imkan tanır.
Her kayıp bir veda değildir: belirsiz kayıpları anlamak.
Belirsiz kayıplar yalnızca bireysel bir deneyim değildir, içinde yaşadığımız toplumun koşullarından da etkilenir. Türkiye’de son yıllarda yaşanan göçler, ekonomik zorluklar, doğal afetler ve hızlı toplumsal değişimler, birçok insanın hayatında tamamlanmamış vedalar bırakmıştır. Kaybettiğimiz şey bazen bir kişi değil, alıştığımız bir düzen, güvende hissettiğimiz bir yaşam ya da geleceğe dair kurduğumuz hayaller olabilir. Bu kayıplar dışarıdan her zaman fark edilmese de kişinin içinde derin bir iz bırakabilir. Bu satırları yazarken aklıma, 6 Şubat depremlerinin ikinci yıldönümünde okuduğum bir röportaj geldi. Kızını arayan bir anne, iki yıl sonra hâlâ “belirsizlik gerçekten kötü” diyordu; ne yasını tutabilmiş ne de hayatına dönebilmişti, çünkü gidecek bir mezarı bile yoktu (Güleç, bizimtv.com.tr, 2025). Röportajı okuduğumda fark ettim ki belirsiz kayıp, kitaplarda okuduğumuz soyut bir kavram değil; bu ülkede, hâlâ birilerinin her sabah uyandığı gerçek maalesef ki. Kayıpları anlamak, yalnızca kendi yaşadıklarımızı anlamlandırmak için değil, bu zor deneyimle çevremizde sessizce mücadele eden insanların deneyimlerini görebilmek için de önemlidir; çünkü bazı kayıplar görünmez olsa da bu, onların daha az gerçek olduğu anlamına gelmez.
Kaynakça
- Betz, G., & Thorngren, J. M. (2006). Ambiguous loss and the family grieving process. The Family Journal,
- 14(4), 359–365. https://doi.org/10.1177/1066480706290052
- Bizim TV. (2025, 5 Şubat). Depremin üstünden 2 yıl geçti, kayıplar bulunamadı: "Bizim tek isteğimiz mezar." https://bizimtv.com.tr/guncel/depremin-ustunden-2-yil-gecti-kayiplar-bulunamadi-bizim-tek-istegimiz-mezar-108852h
- Boss, P. (1999). Ambiguous loss: Learning to live with unresolved grief. Harvard University Press.
- Boss, P. (2004). Ambiguous loss research, theory, and practice: Reflections after 9/11. Journal of Marriage
- and Family, 66(3), 551–566. https://doi.org/10.1111/j.0022-2445.2004.00037.x
- Boss, P. (2006). Loss, trauma, and resilience: Therapeutic work with ambiguous loss. W. W. Norton &
- Company.
- Boss, P. (2007). Ambiguous loss theory: Challenges for scholars and practitioners. Family Relations, 56(2),
- 105–111. https://doi.org/10.1111/j.1741-3729.2007.00444.x
- Boss, P. (2010). The trauma and complicated grief of ambiguous loss. Pastoral Psychology, 59(2), 137–145.
- https://doi.org/10.1007/s11089-009-0264-0
- Boss, P., & Carnes, D. (2012). The myth of closure. Family Process, 51(4), 456–469. https://doi.org/10.1111/
- famp.12005
- Boss, P., & Couden, B. A. (2002). Ambiguous loss from chronic physical illness: Clinical interventions with
- individuals, couples, and families. Journal of Clinical Psychology, 58(11), 1351–1360. https://
- doi.org/10.1002/jclp.10083