Duygularımızın, beynimizin derinliklerinde önceden programlanmış ve tüm insanlık için tamamen aynı şekilde tetiklenen evrensel biyolojik paketler olduğuna uzun süre inandık. Bir haksızlık olduğunda hepimizin aynı şekilde öfkeleneceğini, bir başarı kazandığımızda coşkuyu aynı şekilde hissedeceğini varsaydık. Oysa modern psikoloji çalışmaları bize çok daha esnek bir gerçeği gösteriyor. Biyolojimiz bize sadece ham bir uyarılma sağlıyor; ancak bu uyarılma halinin hangi durumlarda yükseleceğini, ne zaman sakinleşeceğini ve nasıl bir ifadeye bürüneceğini tamamen içinde büyüdüğümüz bağlam belirliyor. Duygular, beynimizin içinde izole süreçler değil, yaşanılan anın ve kültürün içinde gerçek zamanlı olarak inşa edilen yapılardır.
“İdeal Duygular” Haritası ve İki Farklı Rota
Toplumlar, bireylerin hayattan ne beklediğine göre çocuklarının önüne farklı birer “duygusal hedef” haritası koyarlar. Psikolojide “İdeal Afekt” olarak adlandırılan bu kavram, o an ne hissettiğimiz değil, ömrümüz boyunca hangi duygu durumunu yakalamanın en doğrusu ve en sağlıklısı olduğuna dair edindiğimiz sosyal rehberdir.
Bireysel Odaklı Yapılar: Kişisel başarıyı, özerkliği ve kendini açıkça ortaya koymayı destekleyen toplumlarda, duygular kişinin özgün benliğinin bir kanıtı olarak görülür. Bu yüzden bu çevrelerde yüksek uyarılmalı, enerjik ve dışa dönük pozitif duygular (büyük coşkular, heyecanlar, zafer hissi) idealize edilir ve takdir edilir. Bir engel karşısında gösterilen öfke, dünyayı kendi isteklerine göre değiştirme arzusunun haklı bir parçası olarak kabul görür.
Bağlam Odaklı Yapılar: Sosyal uyumu, bağların gücünü ve ortak huzuru ön plana alan toplumsal yapılarda ise ideal duygu durumu çok daha farklıdır. Sakinlik, dinginlik, uyum ve huzur önemli olarak görülür. Yoğun duyguları toplumun ortasında kontrolsüzce yaşamak, o dingin dengeyi bozan bir uyumsuzluk olarak algılanır. Dolayısıyla, bireysel duyguları sessiz yaşamak ve sosyal uyumu devam ettirmek teşvik edilir. Peki, bu bağlamda duyguları bastırmak da meşru mudur? Ya da bu meşruluk, bastırılan duyguların insanlarda yarattığı olumsuz etkiyi azaltır mı?
Büyük Yanılsama: Duyguyu Bastırmak Bir Patoloji Belirtisi midir?
İşte bu fark, geleneksel psikolojinin büyük ezberlerinden birini bozar. Batı merkezli geleneksel klinik psikoloji, uzun yıllar boyunca duyguları dışa vurmamayı, yani duygusal bastırmayı, her koşulda zararlı, insanı depresyona sürükleyen patolojik bir mekanizma olarak tanımladı. Oysa modern çalışmalar bu keskin iddiayı yumuşatıyor ve bu stratejinin fonksiyonuna, yani hangi koşullarda işe yaradığına bakıyor. Eğer bir grupta en büyük değer bireysel coşkuyu dışa vurmaksa, duyguyu saklamak gerçekten zihinsel bir yük yaratır. Ancak eğer temel amaç çevrenizle uyum içinde yaşamak ve ortak huzuru korumaksa, duyguyu kontrol etmek ve sakin kalmak son derece sağlıklı bir olgunluk belirtisi olarak görülür. Yani bu toplumda işlevsel olan duyguları bastırmaktır; ancak bu şekilde toplumla uyum içinde yaşayabilirsiniz. Bir stratejinin işe yaraması zararlarını azaltır mı? Orası şuanlık bilinmez, fakat yeni kültürel çalışmalar ışığında klinik psikolojideki bazı keskin çizgilerin yavaş yavaş silindiği söylenebilir.
Çocukların stres anındaki tepkileri incelendiğinde, aynı durum net bir şekilde görülür. Kendi oyuncağı kırılan bir çocuk, eğer ilişkisel ve bağlam odaklı bir çevrede büyüyorsa, etrafındaki yetişkinlere duygusal bir yük olmamak için ağlamasını çok hızlı bir şekilde sakinleştirip regüle edebilir. Tam tersi bir çevrede büyüyen çocuk ise bireysel sınırlarını korumak adına tepkisini daha uzun süre sürdürebilir.
İlginç bir şekilde, başka birinin canı acıdığında tepkiler tamamen yön değiştirir. İlişkisel değerlerle büyüyen çocuk, ötekinin acısını paylaşmak adına üzüntü ifadesini uzun süre sürdürürken, bireysel odaklı büyüyen çocuk ağlamayı hemen kesip durumu rasyonel bir şekilde düzeltecek pratik aksiyonlara yönelir. İki davranış da kendi bağlamı, kendi mantığı içinde son derece tutarlı, dengeli ve işlevseldir. Kısaca, çocuklar da duygusal gelişimlerini kültürlerinde işe yarayan stratejileri kullanarak ilerletirler.
Sonuç: Zihnin İçindeki Büyük Bağlam
İnsanın duygusal gelişimi, genlerimize kodlanmış tek bir biyolojik yolu dümdüz takip etmez. Kültürler statik yapılar değildir; hele ki günümüzün küreselleşen dünyasında keskin sınırlar tamamen bulanıklaşmaktadır. Artık hiçbir çocuk tek bir kalıbın içine sıkıştırılamaz. Biyolojik mizaç özelliklerimiz bize ham uyarılma malzemesini sunarken, çevre ve yaşantılar bu malzemenin birer yöneticisi olmamızı sağlar. Önemli olan, bir çocuğun gösterdiği duygusal tepkiyi dışarıdan yargılamadan önce, o tepkinin çocuğun kendi dünyasında, ailesinde ve sosyal bağlarında hangi amaca hizmet ettiğini, yani “zihnin içindeki bağlamı” doğru okuyabilmektir. Çünkü insan ruhu ve duyguları ancak ait olduğu bağlamın içinde bütünüyle anlaşılabilir.
