Jamais vu, psikolojide kişinin çok iyi bildiği bir şeyi kısa süreliğine yabancıymış gibi hissetmesi olarak tanımlanır. Déjà vu’nun tersine işleyen bu deneyimde insan, aslında tanıdığı bir kelimeye, bir yüze ya da her gün geçtiği bir yola sanki ilk kez karşılaşıyormuş gibi bakar. Fransızca kökenli olan bu kavram “hiç görülmemiş” anlamına gelir. Kısa süren bir bilişsel duraksama gibi görünse de, bana göre jamais vu insan zihninin ne kadar canlı ve kırılgan çalıştığını gösteren en ilginç psikolojik deneyimlerden biridir.
Psikoloji, beynin tekrar eden şeyleri otomatikleştirdiğini söyler. Çünkü zihin, sürekli aynı yoğunlukta dikkat vererek yaşayamaz. Bu yüzden bir süre sonra aynı yolları düşünmeden yürür, aynı kelimeleri fark etmeden söyler, sevdiğimiz insanların yüzlerine bile alışırız. Bilişsel psikolojide buna otomatik işlemleme denir. Beyin, alıştığı şeyleri daha az enerji harcayarak işlemeye başlar. Aslında bu durum hayatı kolaylaştırır; fakat bazen fark etmeden yaşamaya başlamamıza da neden olur.
İşte jamais vu tam bu noktada ortaya çıkar. Çok iyi bildiğim bir kelimeyi art arda söylediğimde kelimenin anlamı kayboluyormuş gibi hissederim. Bazen yıllardır tanıdığım bir sokağa bakarken kısa bir anlığına oraya ait değilmişim gibi olur. Belleğim bana “Bunu biliyorsun” derken, algım aynı kesinlikle cevap veremez. O birkaç saniyelik yabancılık hissi garip olduğu kadar düşündürücüdür de. Çünkü insan o anda zihninin her şeyi sandığı kadar otomatik ve kusursuz işlemediğini fark eder.
Psikolojik açıdan bakıldığında jamais vu; bellek, dikkat ve algı süreçleri arasındaki kısa süreli bir uyumsuzluk olarak açıklanır. Özellikle zihinsel yorgunluk, dikkat dağınıklığı ya da tekrarın yoğunlaşması bu deneyimi artırabilir. Örneğin bir kelimeyi sürekli tekrar ettiğimizde beynimiz o kelimeye karşı geçici bir anlamsal doyum yaşar. Psikolojide buna semantic satiation denir. Kelime hâlâ aynıdır ama zihnin onunla kurduğu anlam bağı birkaç saniyeliğine zayıflar. Bu durum bana hep şunu düşündürüyor: İnsan zihni sadece bilgi depolayan bir mekanizma değil, anlamı sürekli yeniden kuran canlı bir sistemdir.
Bence jamais vu’nun en etkileyici yanı, yalnızca bilişsel bir olay olmaması. Aynı zamanda insanın hayatla kurduğu ilişkiyi de görünür hâle getiriyor. Çünkü modern yaşamda çoğu şeyi gerçekten görmeden yaşamaya başlıyoruz. Günler birbirine benziyor, rutinler çoğalıyor ve dikkatimiz giderek azalıyor. En tanıdık şeyler bile sıradanlaşıyor. Jamais vu ise o otomatik akışı kısa süreliğine kesiyor. İnsan bir anda durup yeniden bakmak zorunda kalıyor.
Belki de bu yüzden jamais vu bana sadece bir psikoloji kavramı gibi gelmiyor. Daha çok zihnin insana yaptığı sessiz bir hatırlatma gibi geliyor. “Bak,” diyor sanki, “alıştığın şeyleri gerçekten görüyor musun?” Çünkü bazen en derin farkındalıklar, tamamen bildiğimizi sandığımız şeylere yeniden bakabildiğimiz anlarda ortaya çıkıyor. Tanıdık olanın kısa süreliğine yabancılaşması, aslında hayatın hâlâ keşfedilmeyi bekleyen anlamlar taşıdığını gösteriyor.
Psikoloji jamais vu’yu geçici bir algı ve bellek duraksaması olarak açıklar. Ama bana göre bu deneyim, insanın hem zihniyle hem de hayatla ilişkisini yeniden düşünmesini sağlayan küçük bir eşiktir. Çünkü bazen insan, en tanıdık şeylere ilk kez bakıyormuş gibi hissettiğinde gerçekten görmeye başlar.
