Her sabah çalan alarmla uyanıyor, işe gidiyor, e-postalara cevap veriyor, işle ilgili sorumlulukları yerine getiriyor, hatta dışarıdan bakıldığında “gayet iyi” görünüyor olabilirsiniz. Bunları yaparken çok keyif alıyor gibi görünmeseniz de, yapılması gerekenleri geciktirmediğiniz veya işlerde aksaklık yaratmadığınız için kimse bir sorununuz olabileceğini düşünmez. Ancak son yıllarda birçok insan, günlük yaşam içerisinde rutinlerini sürdürmelerine rağmen içsel olarak tükenmiş hissettiğini ifade ediyor. Bu durum çoğu zaman büyük bir mental veya fiziksel çöküşle değil de, fark ettirmeden artan bir yorgunluk, duygusal olarak donuklaşma ve sürekli bir zihinsel yük hissiyle kendini gösteriyor. Literatürde klasik tükenmişlik sendromuyla ilişkili olsa da son dönemde sosyal medyada ve psikoloji yazılarında daha sık karşımıza çıkan “sessiz tükenmişlik” (silent burnout), özellikle yüksek işlevselliğini koruyan bireylerde dikkat çekiyor.
Tükenmişlik kavramı ilk olarak Freudenberger (1974) tarafından yoğun stres altında çalışan bireylerde görülen fiziksel ve duygusal tükenme hali olarak tanımlanmıştır. Yani, tükenmişlik kavramı bizim için yeni değil ve tanımlanırken iş yaşantısı üzerinden ele alınmıştır. Daha sonra Maslach ve Jackson (1981) ise, iş yerinde tükenmişliği üç temel boyutta ele almıştır: duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalma. Ancak günümüzde tükenmişlik kavramından bahsederken bunun yalnızca mesleki alanlarla sınırlı kalmadığını görmekteyiz. Ekonomik belirsizlikler, sosyal medya üzerinden bireylerin yaptıkları karşılaştırmalar ve “hep daha fazlasını yapma” beklentisi, kişilerin yaşamın birçok alanında tükenmiş hissedebileceği yerlerdir.
Ayrıca, pandemi sonrası dönemde de tükenmişlik tartışmalarının arttığı görülmektedir. Ev ve iş sınırlarının belirsizleşmesi, sürekli çevrim içi olma hali ve dinlenme alanlarının daralması veya aynı zamanda çalışma alanı işlevi görmesi, birçok bireyin psikolojik yükünü artırmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), tükenmişliği “başarıyla yönetilememiş kronik iş stresi sonucu ortaya çıkan bir sendrom” olarak tanımlamaktadır (WHO, 2019). Ancak günümüzde yalnızca iş değil, yaşamın kendisi de birçok kişi için sürekli performans göstermesi gereken bir alana dönüşmüş görünmektedir.
Sessiz tükenmişlik yaşayan bireylerin önemli bir kısmı, dışarıdan bakıldığında işlevselliklerini sürdürdükleri için kolay fark edilmezler. İşe gitmeye devam eder, faturalarını öder, temel alışverişlerini yapar, sosyal ilişkilerini tamamen kesmezler. Ancak iç dünyalarında belirgin bir enerji kaybı vardır. Eskiden keyif veren aktiviteler nötr hatta sıkıcı hissettirmeye başlayabilir; küçük görevler bile yoğun zihinsel yük yaratabilir. Bu kişiler çoğu zaman “yoruldum ama neden bu kadar yoruldum bilmiyorum” şeklinde ifadeler kullanır. Yaptıkları şeylerden keyif alma halleri azaldığından, birçok şeyi görev gibi yapma eğilimindelerdir. Örneğin, arkadaşları ile buluşmada daha donuk, duygu katılımı az, konuşmalara duyarsız görünebilirler ancak yine de buluşmaya gidebilirler. Özellikle yapmaları gereken bir iş varsa, örneğin temizlik yapmak veya çamaşır yıkamak gibi, bu işlere başlamak veya hakkında düşünmek bile kişi üzerinde baskı yaratabilir.
Özellikle yüksek performans beklentisinin normalleştiği modern yaşamda, birçok insan dinlenmeyi bile “hak edilmesi gereken” bir şey gibi görmektedir. Sürekli üretken olma baskısı, bireylerin yalnızca fiziksel değil zihinsel olarak da sürekli aktif kalmasına, kendisini buna zorlamasına neden olmaktadır. Sosyal medya platformlarında maruz kalınan “ideal yaşam” anlatıları da bu baskıyı artırabilmektedir. Başkalarının sergilenen başarılarına, rutinlerine ve üretkenliklerine sürekli tanık olmak, kişinin kendi yetersizlik hissini güçlendirebilir. Araştırmalar, yoğun sosyal medya kullanımının tükenmişlik belirtileri, stres ve psikolojik iyi oluşta azalma ile ilişkili olabileceğini göstermektedir (Dhir et al., 2018). Tükenmişliğin üçüncü boyutu olan kişisel başarı hissinde azalma kavramı, bu açıdan sosyal medya ve kültür tarafından da beslenmiş olur.
Sessiz tükenmişliğin belirleyici olabilecek özelliklerinden biri de, sürekli üretken olması gerektiğini ve ne yaparsa yapsın yeterli olmadığını düşünen kişinin kendi yorgunluğunu uzun süre fark edememesidir. Çünkü bu süreç çoğu zaman ani değil, yavaş ve aşamalı ilerler. Önce küçük bir isteksizlik başlar, ardından zihinsel yorgunluk, yapılması gerekenlere karşı motivasyon kaybı ve duygusal uzaklaşma eklenir. Kişi dinlense bile tam olarak toparlanamadığını hissedebilir. Bunun nedeni yalnızca fiziksel yorgunluk değil, kronik stres altında çalışan sinir sisteminin sürekli tetikte kalmasıdır. McEwen’in (1998) “allostatik yük” kavramı, uzun süreli stresin beden ve zihin üzerindeki birikimli etkisini açıklamak açısından önemlidir. Sürekli alarm halinde çalışan bir sistem, zamanla enerjiyi korumakta zorlanabilir çünkü gerekli olmadığı halde tetikte olmaya sürekli bir enerji harcamaktadır.
Klinik gözlemlerde de özellikle genç yetişkinlerde benzer örüntülere sık rastlamaktayız. Birçok kişi terapiye “hayatımı sürdürüyorum ama hiçbir şeye enerjim yok, her şeyi zorla yapıyorum” ya da “her şeyi yapıyorum ama yaptıklarıma dair hiçbir şey hissetmiyorum” ifadeleriyle başvuruyor. Burada önem vermemiz gereken nokta, tükenmişliğin her zaman işlevselliğin bozulması şeklinde ortaya çıkmamasıdır. Bazen kişi çalışmaya, üretmeye ve sorumluluklarını yerine getirmeye devam ederken içsel kaynakları giderek azalır. Kişi biriken stres sebebi ile sürekli tetiktedir, duygusal olarak donuk ve hissizdir. Kendi başarılarını küçümseme eğilimi gösterebilir. Terapötik süreçte tükenmişliği çalışırken işlev kaybını mutlak belirteç olarak görmemek ve danışanın ihtiyacına odaklanabilmek bu açıdan önemlidir.
Sessiz tükenmişlikle baş etmek için ise olası adımlardan biri, sürekli yorgunluğu “kişisel yetersizlik” olarak yorumlamamaya çalışmaktır. Çünkü birçok birey yaşadığı zorlanmayı tembellik, motivasyonsuzluk ya da başarısızlık olarak değerlendirme eğilimindedir. Oysa bazen sorun daha fazla çabalamamak değil, uzun süredir hiç duramamış olmaktır. Dinlenmenin yalnızca fiziksel değil zihinsel bir ihtiyaç olduğunu kabul etmek önemlidir. Bunun yanında kişinin kendi sınırlarını fark etmesi, başarılarına objektif bakabilmesi ve gerçek dinlenme alanları oluşturması koruyucu olabilir. Gerçek dinlenme yalnızca boş zaman yaratmak değil; zihnin sürekli performans üretme halinden çıkabilmesidir. Bazen kısa bir yürüyüş, bazen telefondan uzak geçirilen bir zaman dilimi, bazen arkadaşlarla planlanmış bir buluşma, bazen de hiçbir şey yapmadan geçirilen birkaç dakika sinir sistemi açısından düzenleyici olabilir.
Modern yaşamın hızında birçok insan yorgunluğunu görünmez hale getirerek yaşamaya çalışıyor. Ancak her zaman işlevli ve üretken görünmeye çalışmak, kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesini zorlaştırabilir. Sessiz tükenmişlik tam da bu noktada ortaya çıkar: Dışarıdan her şey normal görünürken, içeride yavaş yavaş azalan bir enerjiyle.
Kendi ihtiyaçlarımızı yargılamadan, onlara alan açabilme kuvvetini bulmak dileğiyle …
Selin Damla Çakır
