İnsan olmanın en zor tarafı çoğu zaman güçlü kalmak değil, insan kalabilmektir. Çünkü yaşam ilerledikçe, deneyimler çoğaldıkça ve ilişkiler karmaşıklaştıkça insan, kendisini koruyabilmek adına görünmez duvarlar örmeye başlar. Kırılmamak için mesafe koyar, anlaşılmama korkusuyla duygularını saklar, incinmemek adına kendisini olduğundan başka göstermeye alışır ve bir noktadan sonra, modern yaşamın hızlı akışı içinde en temel ihtiyacını unutur; gerçekten temas edebilmek.
Gerçek Bağlar ve Maskeler
İnsan psikolojisinin en temel yapı taşlarından biri bağ kurma ihtiyacıdır. Gelişim psikolojisinin öncü isimlerinden John Bowlby, insanın güvenli ilişkiler aracılığıyla kendilik algısını oluşturduğunu söyler. Bir başka deyişle, insan yalnızca bireysel bir varlık değil, aynı zamanda ilişkiler içinde şekillenen duygusal bir organizmadır. Kendimizi anlamamızın yolu çoğu zaman bir başkasının gözlerinde görülmekten geçer. Bu nedenle gerçek bağ kurabilmek yalnızca romantik ilişkiler için değil, dostluklar, aile ilişkileri ve hatta gündelik insan temasları için bile bir ihtiyaçtır.
Fakat günümüzde insanlar birbirlerini anlamaktan çok analiz etmeye çalışıyor. Bir insanla karşılaştığımız anda istemesek bile zihnimiz otomatik olarak devreye giriyor. Kim olduğu, nasıl biri olduğu, bize benzeyip benzemediği, güvenilir olup olmadığı hakkında hızlı çıkarımlar yapıyoruz çünkü her birimiz dünyaya kendi geçmişimizin içinden bakıyoruz. Çocukluk deneyimlerimiz, aile yapımız, kültürümüz, travmalarımız, öğrendiklerimiz ve korkularımız bir filtre gibi zihnimize yerleşiyor. Psikolojide buna ‘Bilişsel Şemalar’ adı verilir. Şemalar, dünyayı anlamlandırmak için oluşturduğumuz zihinsel kalıplardır. Ancak çoğu zaman bu kalıplar, karşımızdaki insanı olduğu gibi görebilmemizin önüne geçer.
Bir insanı gerçekten görmek ile onu kendi zihinsel süzgecimizden geçirmek arasında büyük bir fark vardır çünkü çoğu ilişkide insanlar birbirleriyle değil, birbirleri hakkındaki varsayımlarıyla iletişim kurarlar. Belki de bu yüzden günümüzde iletişim çok arttığı halde temas giderek azalmaktadır. Sürekli konuşuyor ama çok az anlaşılıyoruz. Sürekli görünür oluyor ama çok az görülüyoruz.
Oysa insan olmanın en ortak tarafı, hissetme biçimimizdir. Hepimiz farklı hayatlar yaşasak da benzer korkular, benzer kırgınlıklar ve benzer ihtiyaçlar taşırız. Kabul görmek, anlaşılmak, değerli hissetmek ve ait olmak… Bunlar insan ruhunun evrensel ihtiyaçlarıdır. Farklılıklarımız kadar ortak duygularımızın da olduğunu hatırlamak, gerçek yakınlığın başladığı yerdir.
Gerçek bir ilişki, haklı veya üstün olma çabasının bittiği yerde başlar. Gerçek bir bağ; üstünlük kurmaya çalışmadan, öğüt vermeden, değiştirmeye uğraşmadan kurulur. İnsanın en çok ihtiyaç duyduğu şey bazen çözüm değil, kalpten anlaşılmaktır. Psikoterapi süreçlerinin iyileştirici etkisinin temelinde de çoğu zaman bu vardır. Yargılanmadan duyulabilmek. Carl Rogers, insanın psikolojik olarak gelişebilmesi için “koşulsuz kabul” deneyimine ihtiyaç duyduğunu söyler. Yani bir insanın, olduğu haliyle kabul edildiğini hissedebilmesi gerekir. Savunmalarını indirmeden, kusurlarını gizlemek zorunda kalmadan, doğru veya yanlışı tartılmadan sadece insan olmasına izin verilerek…
Belki de bugün en çok eksikliğini hissettiğimiz şey tam olarak budur. Herkesin birbirine bir şey öğretmeye çalıştığı, sürekli fikir sunduğu, yön verdiği bir çağda yalnızca dürüstçe var olabilen ilişkiler giderek azalıyor. Oysa insan ruhu mükemmelliğe değil, samimiyete yakın hisseder. Gerçek bir samimiyet, psikolojik olarak güven hissi yaratır. Güven hissi oluştuğunda sinir sistemi gevşer, kişi savunmadan çıkmaya başlar ve gerçek benliği görünür hale gelir. Bu nedenle gerçek yakınlık, kusursuz görünmekten değil kırılgan olabilmekten doğar.
Kırılganlık Cesareti ve İnsan Kalabilmek
Kırılganlık çoğu zaman zayıflık sanılır. Halbuki psikolojik açıdan kırılganlık, kişinin kendi iç dünyasına temas edebilme cesaretidir. “İyiyim” maskesinin arkasına saklanmadan duygularını ifade edebilmek, insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin derinliğiyle ilgilidir. İnsan önce kendi yarasına yaklaşabildiğinde başkasının yarasını da yargılamadan görebilir. Kendisiyle teması kopmuş birinin başka biriyle gerçek bağ kurması oldukça zordur.
Bu nedenle gerçek ilişkiler, iki kişinin birbirine mükemmel görünmeye çalıştığı alanlar değildir. Gerçek ilişki; korkuların, eksiklerin, belirsizliklerin ve duyguların saklanmadığı yerde oluşur. Karşılıklı… Dürüst… Tarafsız… Ve açık bir şekilde… Çünkü insan ruhu en çok “olduğu haliyle kalabildiği” yerde dinlenir.
Belki de çağımızın en büyük yalnızlığı tam olarak burada başlıyor. Kalabalıklar içinde sürekli performans gösterirken, gerçek benliğimiz giderek sessizleşiyor. İnsanlar birbirlerine kim olduklarını değil, kim olmaları gerektiğini göstermeye çalışıyor. Sosyal rollerin, başarı baskısının ve kusursuz görünme çabasının içinde insan olmanın en sade tarafını kaybediyoruz: içtenliği.
Oysa bazen bir insanın hayatında en çok iz bırakan şey büyük cümleler değildir. Sadece gerçekten dinlenildiğini hissettiği bir an olabilir. Yargılanmadan baktığını hissettiği bir göz… “Seni anlıyorum” demeden bile anlaşıldığını hissettiren bir sessizlik… Çünkü insan zihni kadar kalbiyle de iyileşir.
Belki de yaşam boyunca aradığımız şey mükemmel insanlar değildir. Belki yalnızca yanında rol yapmak zorunda hissetmediğimiz insanlar arıyoruzdur. Kendimizi savunmadan var olabildiğimiz, eksiklerimizi saklamadığımız, olduğumuz halimizle kabul edildiğimiz bağlar… Çünkü insan, en çok görülebildiği yerde kendisi olur.
Ve belki de insan kalabilmek dediğimiz şey tam olarak budur: Tüm karmaşanın içinde hâlâ hissedebilmek… Hâlâ anlayabilmek… Hâlâ bir başkasının kalbine temas etmeyi unutmamak.
