Giriş
İnsan çoğu zaman kendisini bir anda kaybettiğini düşünür. Bir gün aynaya bakar ve artık eskisi gibi hissetmediğini fark eder. Eskiden keyif aldığı şeylere karşı ilgisini kaybetmiş, sürekli yorgun hisseden ve kendi hayatına dışarıdan bakıyormuş gibi yaşayan birine dönüşmüştür. Ancak psikolojik açıdan bakıldığında, kendine yabancılaşmak çoğu zaman ani bir kırılmanın değil; küçük vazgeçişlerin, bastırılmış duyguların ve uzun süre ihmal edilmiş ihtiyaçların bir sonucudur. İnsan kendisini genellikle tek bir olayla değil, zaman içinde yavaş yavaş kaybeder.
Modern yaşamın hızının bu süreçte önemli bir etkisi bulunmaktadır. Günümüzde bireylerden sürekli üretken, güçlü, uyumlu ve başarılı olmaları beklenmektedir. Bu beklentiler karşısında insanlar çoğu zaman kendi duygularını geri plana atmakta, yalnızca “yetişmeye” odaklanan bir yaşam sürdürmektedir. Ancak bireyin kendi iç dünyasıyla kurduğu bağ zayıfladığında, dışarıdan her şey yolunda görünse bile içsel bir boşluk hissi ortaya çıkabilmektedir. Bu durum, psikolojide yabancılaşma ve benlikten uzaklaşma kavramlarıyla ilişkilendirilmektedir (Fromm, 1955).
Kendini kaybetmek yalnızca mutsuz hissetmek değildir. Bazen birey işlevselliğini sürdürür, günlük sorumluluklarını yerine getirir ve çevresi tarafından “iyi” görünür. Ancak içsel olarak kendisiyle bağlantısını kaybetmiş olabilir. Bu makalede, bireyin kendisinden nasıl uzaklaştığı, bu sürecin psikolojik nedenleri ve yeniden kendilik duygusuna yaklaşmanın mümkün olup olmadığı ele alınacaktır.
Gelişme
İnsan kendisini çoğu zaman bir anda değil, küçük ödünlerle kaybetmeye başlar. Başlangıçta yalnızca bir kez kendi isteğinden vazgeçer, bir kez daha kırılmamak için susar ya da yalnızca uyum sağlamak adına hislerini görmezden gelir. Ancak bu davranışlar tekrarlandıkça bireyin kendi ihtiyaçlarıyla kurduğu bağ zayıflamaya başlar. Zamanla kişi, başkalarının beklentilerine göre şekillenen bir yaşamın içinde kendi sesini duymakta zorlanabilir.
Carl Rogers’a (1961) göre psikolojik iyi oluşun temel unsurlarından biri, bireyin “gerçek benliği” ile yaşam biçimi arasındaki uyumdur. İnsan, hissettikleriyle yaşadığı hayat arasında büyük bir fark oluştuğunda içsel bir huzursuzluk yaşamaya başlar. Sürekli başkalarını memnun etmeye çalışan, kendi ihtiyaçlarını bastıran ya da yalnızca kabul görmek için belirli roller üstlenen bireylerde bu uyumsuzluk daha belirgin hale gelebilir.
Özellikle çocukluk döneminde koşullu kabul gören bireyler, yetişkinlikte kendi duygularını geri plana atmaya daha yatkın olabilirler. Çocuk yalnızca “uyumlu”, “başarılı” ya da “sorun çıkarmayan” olduğunda sevildiğini hissediyorsa, zamanla kendi gerçek ihtiyaçlarını bastırmayı öğrenebilir. Bu durum yetişkinlikte de devam ederek bireyin kendi kimliğinden uzaklaşmasına neden olabilir. Winnicott (1965), bu süreci “sahte benlik” kavramıyla açıklamaktadır. Sahte benlik, bireyin gerçek duygularını gizleyerek dış dünyanın beklentilerine göre şekillenmiş bir kimlik geliştirmesidir.
Modern yaşamın getirdiği sürekli performans baskısı da bu yabancılaşmayı derinleştirebilmektedir. İnsanlar yalnızca iş hayatında değil, sosyal ilişkilerde de belirli bir “iyi görünme” zorunluluğu hissedebilmektedir. Sosyal medya kültürü, bireylerin yalnızca mutlu, üretken ve başarılı anlarını görünür kılarak gerçek duyguların geri planda kalmasına neden olmaktadır. Bu durum, bireyin kendi gerçekliğiyle sosyal kimliği arasında bir kopukluk yaratabilmektedir. Araştırmalar, sürekli sosyal karşılaştırma yapan bireylerde yetersizlik ve değersizlik duygularının daha sık görüldüğünü göstermektedir (Festinger, 1954).
Kendini kaybetme süreci çoğu zaman duygusal ihtiyaçların ihmal edilmesiyle de ilişkilidir. İnsan zihni ve bedeni sürekli baskı altında kaldığında tükenmişlik belirtileri ortaya çıkabilir. Maslach ve Leiter’e (2016) göre tükenmişlik yalnızca fiziksel yorgunluk değil; duygusal uzaklaşma, anlamsızlık hissi ve kişinin kendisine yabancılaşmasıyla karakterize bir durumdur. Birey yaşamını sürdürmeye devam eder ancak içsel olarak hiçbir şeye gerçekten temas edemiyormuş gibi hissedebilir.
Bu süreçte dikkat çeken önemli noktalardan biri, bireyin çoğu zaman kendisini kaybettiğini geç fark etmesidir. Çünkü yabancılaşma sessiz ilerleyen bir süreçtir. İnsan bir sabah uyandığında aniden değişmiş olmaz; aksine uzun süre boyunca kendi hislerini erteleyerek, sınırlarını yok sayarak ve yalnızca “devam etmeye” odaklanarak bu noktaya gelir.
Kendini kaybetmenin önemli göstergelerinden biri de kişinin artık ne istediğini bilmemeye başlamasıdır. Sürekli başkalarının beklentilerine göre yaşayan bireyler zamanla kendi arzularını tanımlamakta zorlanabilirler. “Ben gerçekten ne istiyorum?” sorusu, yabancılaşmanın en belirgin işaretlerinden biridir. Çünkü insan, kendi iç sesiyle bağlantısını kaybettiğinde kararlarını da çoğu zaman dış dünyanın beklentilerine göre şekillendirir.
Bununla birlikte, bireyin kendisini yeniden bulması mümkündür. Psikolojik iyileşme çoğu zaman büyük değişimlerden değil, küçük farkındalıklardan başlar. Duygulara alan açmak, sürekli güçlü görünme baskısını bırakmak ve kişinin kendi ihtiyaçlarını önemsemeyi öğrenmesi bu sürecin önemli parçalarıdır. Öz-şefkat çalışmaları, bireyin kendisine karşı daha anlayışlı yaklaşmasının psikolojik dayanıklılığı artırdığını göstermektedir (Neff, 2011).
Ayrıca insanın kendisiyle yeniden bağ kurabilmesi için durmaya ihtiyacı vardır. Sürekli meşgul olmak, bazen kişinin kendi duygularıyla yüzleşmemek için geliştirdiği bir kaçış biçimi olabilir. Oysa içsel farkındalık, ancak birey kendisini gerçekten dinlemeye başladığında gelişebilir. Günlük yaşamın içinde küçük molalar vermek, kişinin ne hissettiğini fark etmeye çalışması ve kendisini yalnızca “işlevsel” bir varlık olarak görmemesi önemlidir.
Kendini yeniden bulma süreci her zaman hızlı ve kolay değildir. Çünkü birey çoğu zaman yıllardır sürdürdüğü davranış kalıplarını değiştirmek zorunda kalır. Ancak psikolojik olarak sağlıklı bir yaşam, yalnızca dışarıdan başarılı görünmek değil; kişinin kendi benliğiyle uyum içinde yaşayabilmesidir.
Sonuç
İnsan kendisini bir anda kaybetmez. Bu süreç çoğu zaman küçük susuşlarla, ertelenmiş ihtiyaçlarla ve sürekli uyum sağlama çabasıyla yavaş yavaş gerçekleşir. Başlangıçta önemsiz görünen bu vazgeçişler zamanla bireyin kendi iç dünyasıyla bağını zayıflatabilir ve kişiyi kendisine yabancılaştırabilir.
Modern yaşamın hızında insanlar çoğu zaman yalnızca yetişmeye çalışmakta, ne hissettiklerini fark etmeye yeterince alan açamamaktadır. Ancak psikolojik iyi oluş, yalnızca sorumlulukları yerine getirmekle değil; bireyin kendi duygularını, ihtiyaçlarını ve sınırlarını tanıyabilmesiyle mümkündür.
Kendini yeniden bulmak ise çoğu zaman mükemmel olmakla değil, gerçek olabilmekle ilişkilidir. İnsan kendi kırılganlığını kabul ettiğinde, sürekli güçlü görünmek zorunda olmadığını fark ettiğinde ve kendi ihtiyaçlarını önemsemeye başladığında benliğiyle yeniden temas kurabilir.
Sonuç olarak, kendimizi kaybetmek yavaş ilerleyen bir süreçse, kendimize geri dönmek de küçük ama anlamlı adımlarla mümkündür. Çünkü insan bazen uzun süre dışarıda aradığı şeyi, aslında kendi içinde yeniden bulur.
